Darwin’den Hiroshima’ya: Son 175 Yılda Dünyayı Değiştiren 10 Gün Belli Oldu
New York Times, yayın hayatının 175. yılında ilginç bir soruya yanıt aradı: Gazetenin yayımlandığı 63 bin 978 gün içinde dünyanın bugünkü halini en çok şekillendiren 10 gün hangisiydi? Aralarında Nobel ödüllü bir ekonomist, Pulitzer sahibi yazarlar ve belgeselci Ken Burns'ün de bulunduğu 13 tarihçi ve akademisyen, tartışarak bu listeyi belirledi. Panelistlerden yalnızca bugünü anlamaya yardım eden günleri seçmeleri istendi.
Detaylar 👇
1. 24 Kasım 1859'da yayımlanan Türlerin Kökeni, insanın evrendeki yerine dair bakışı kökten değiştirdi.
Charles Darwin, 24 Kasım 1859'da 'Türlerin Kökeni' adlı kitabını yayımladı. Eser, canlı türlerinin tek tek yaratılmadığını, doğal seçilim yoluyla uzun zaman içinde evrimleştiğini savunuyordu. İlk baskının kısa sürede tükendiği aktarılıyor.
Panelistlere göre kitabın asıl etkisi bilimle sınırlı kalmadı. Darwin, insanın kim olduğu ve evrendeki yerinin ne olduğu sorusuna dinden bağımsız bir yanıt sundu. Bu nedenle liste, tarihin en büyük entelektüel kırılmalarından biri sayılan bu günle açılıyor.
2. 3 Şubat 1870'te onaylanan 15. Değişiklik, ABD'de oy hakkını ırk temelli engellere karşı güvenceye aldı.
Amerika Birleşik Devletleri'nde 3 Şubat 1870'te onaylanan 15. Anayasa Değişikliği, oy kullanma hakkının ırk, ten rengi ya da geçmişteki kölelik durumu nedeniyle engellenemeyeceğini hükme bağladı. Kölelikten yeni çıkmış milyonlarca insan için bu, yasal eşitliğe atılan ilk büyük adımdı.
Değişiklik kadınları kapsamıyordu ve Güney eyaletleri sonraki on yıllarda oy hakkını fiilen engelleyen yöntemler geliştirdi. Yine de panelistler, bugün dünyanın dört bir yanında azınlık haklarının tartışılırken benzer fikirlere başvurulduğuna dikkat çekti. Onlara göre ABD, haklar konusunda başka ülkelerin de kullandığı bir şablon yarattı.
3. 4 Eylül 1882'de New York'ta çalışmaya başlayan elektrik şebekesi geceyi gündüze çevirdi.
Thomas Edison'ın New York'taki Pearl Street santrali 4 Eylül 1882'de devreye girdi. Manhattan'ın alt kesiminde yaklaşık 400 lambayı besleyen sistem, ABD'nin ilk ticari elektrik şebekesi olarak kabul ediliyor. Gazetenin kendi binasının da ilk bağlanan müşteriler arasında yer aldığı biliniyor.
Elektrik, insanlığın zamanla ilişkisini de değiştirdi. Gece artık karanlık değildi, fabrikalar ve ofisler 24 saat çalışabilir hale geldi. Panelistler bu gelişmeyi bugünkü yaşamın neredeyse her alanını mümkün kılan bir dönüm noktası olarak değerlendirdi.
4. 9 Eylül 1913'te hayata geçen Haber-Bosch yöntemi, kimyasal gübreyle milyarlarca insanın karnını doyurdu.
Alman kimyagerler Fritz Haber ve Carl Bosch'un geliştirdiği yöntem, havadaki azotu bitkilerin kullanabileceği amonyağa dönüştürmeyi başardı. Bu sayede kimyasal gübrenin sanayi ölçeğinde üretimi mümkün oldu. Listeye giren tarih, sürecin endüstriyel üretime geçtiği gün olarak gösteriliyor.
Tarım verimi hızla arttı ve dünya nüfusunun büyük bölümü için kıtlık tehdidi geriledi. Öyle ki bugün yaşayan insanların kabaca yarısının, bu yöntemle üretilen gübre sayesinde beslendiği tahmin ediliyor. Panel, bu icadı insan türünün hayatta kalmasına en büyük katkıyı yapan bilimsel gelişmelerden biri olarak niteledi.
5. 7 Kasım 1917'de Petrograd'da iktidarı alan Bolşevikler, dünyayı onlarca yıl sürecek iki kutba böldü.
Vladimir Lenin liderliğindeki Bolşevikler, 7 Kasım 1917'de Petrograd'da yönetimi ele geçirdi. Bu olay, sanayileşmiş bir toplumu özel mülkiyet yerine ortak mülkiyet üzerine kurmayı hedefleyen ilk büyük deneyin başlangıcı oldu.
Panelistlere göre devrimin etkisi Rusya sınırlarını çok aşıyordu. Sonraki 75 yıl boyunca dünyadaki herkes, bir biçimde bu fikrin ya yanında ya da karşısında yer aldı. Soğuk Savaş'ın ve Sovyetler Birliği'nin 1991'deki dağılışına uzanan siyasi hattın temeli de bu günde atıldı.
6. 20 Ocak 1942'deki Wannsee Konferansı'nda katliam, devlet eliyle planlanan bir sisteme dönüştürüldü.
Berlin yakınlarındaki bir villada 20 Ocak 1942'de toplanan Nazi yetkilileri, Avrupa'daki Yahudilerin sistematik biçimde yok edilmesinin nasıl örgütleneceğini görüştü. Toplantıya, SS yetkilisi Reinhard Heydrich başkanlık etti. Katliamlar bu tarihten önce de başlamıştı ancak konferans, işin devletin tüm kurumlarını kapsayan bir plana bağlandığı an olarak görülüyor.
Panelistler, Holokost'u tarihteki diğer katliamlardan ayıran noktanın bu planlı ve bürokratik yapı olduğunu vurguladı. Yaklaşık 6 milyon Yahudi'nin hayatını kaybettiği bu sürecin adeta bir yol haritası çıkarılarak yürütülmesi, kötülüğün sistem haline gelmesinin en çarpıcı örneği olarak değerlendiriliyor.
7. 6 Ağustos 1945'te Hiroshima'ya atılan bomba, insanlığın kendi sonunu getirebileceğini gösterdi.
ABD'ye ait bir bombardıman uçağı, 6 Ağustos 1945'te Japonya'nın Hiroshima kentine atom bombası attı. Yıl sonuna kadar yaklaşık 140 bin kişinin hayatını kaybettiği tahmin ediliyor. Üç gün sonra Nagasaki da aynı akıbete uğradı. New York Times'ın bir muhabirinin, Nagasaki'yi bombalayan görevde uçakta bulunduğu da arşivde yer alıyor.
Panelistler için bu gün, insanın kendini yok edebilecek bir silah üretebildiğini kanıtladığı andı. Nükleer çağ başladı ve dünya, sonraki on yıllar boyunca bu silahın gölgesinde yaşadı.
8. 9 Mayıs 1960'ta onaylanan doğum kontrol hapı, kadınların hayatı üzerindeki söz hakkını büyüttü.
ABD Gıda ve İlaç İdaresi (FDA), 9 Mayıs 1960'ta doğum kontrol hapını onayladı. Hap, hamileliği önlemek için günlük kullanılan ilk yaygın yöntem olarak tarihe geçti ve kısa sürede milyonlarca kadın tarafından tercih edildi.
Panelistlere göre çocuk doğurmak artık kadınların hayatını belirleyen tek etken olmaktan çıktı. Eğitim ve iş hayatına katılım arttı, kadınlar siyasi ve ekonomik alanda daha güçlü bir konuma geldi. Bu dönüşüm, yönetimin yalnızca erkeklerde olduğu toplumsal düzeni de sarstı.
9. 29 Ekim 1969'da Arpanet üzerinden gönderilen ilk mesaj, internet çağının kapısını araladı.
Kaliforniya'daki bir üniversiteden, yaklaşık 500 kilometre uzaktaki bir araştırma enstitüsüne 29 Ekim 1969'da ilk mesaj gönderildi. Arpanet adlı ağ üzerinden iletilen mesaj, 'login' kelimesinin ilk harflerinden sonra sistemin çökmesiyle yarım kaldı. Yine de bu deneme, bugün internet dediğimiz yapının ilk adımı sayılıyor.
Panelistler, internetin zamanla her bireyi bir yayıncıya dönüştürdüğünü belirtti. Yapılan her şey anında dünyaya ulaşabiliyor ve milyonlarca insanın bu şekilde etkileşime girmesi öngörülemeyen sonuçlar doğuruyor.
10. 18 Aralık 1978'de Deng Xiaoping'in açıkladığı reformlar, Çin'i yeni bir süper güce dönüştürdü.
Çin Komünist Partisi'nin lideri Deng Xiaoping, 18 Aralık 1978'de ekonomik reform ve dışa açılma politikalarını duyurdu. Bu karar, özel girişime ve yabancı yatırıma kapı açarak Çin'i ihracata dayalı bir ekonomiye dönüştürdü. Ülke, sonraki 40 yılda dünyanın en büyük ekonomilerinden biri haline geldi.
Panelistlerden biri bu günü, ABD'nin küresel üstünlüğündeki gerilemenin başladığı an olarak tanımladı. O dönemde bunun farkına varmak mümkün değildi. New York Times, bu 10 günün yanında listeye giremeyen 10 günü de yayımladı. Panelistlerden biri seçimin tamamen keyfi olduğunu söylese de, yazıda bu tartışmanın tarihin nasıl işlediğini gösterdiği vurgulanıyor.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!





Yorum Yazın