Bayramda Trafik Oluşmasına Neden Olan Asıl Sebep: El Farol Bar Problemi
Dokuz günlük bayram tatilini bir şekilde geride bıraktık. Herkes Pazartesi günü okuluna, işine döndü. Her ne kadar keyifli bir tatil geçirmiş olsak da özellikle İstanbul'dan farklı yerlere gidenler hem tatile zor başladı hem de zor bitirdi. Megakent İstanbul'da yaşayanlar, şehirden çıkışta ve şehre dönüşte yoğun trafikle karşılaştı.
Bazıları, trafiğe takılmamak için yola erken çıktı. Fakat 'bazıları' hiç de az değildi ve yine trafik oluştu!
Gelin, bu konuyu daha iyi anlamak için benzer bir problem olan 'El Farol Bar Problemi'ne bir bakalım.
İstanbul'dan çıkış ayrı bir trafik, İstanbul'a dönüş ayrı bir trafik.
Dokuz günlük bayram tatilini fırsat bilen herkes, planlarını yaptı. Kimisi memleketine gitmek için kimisi de tatilin tadını çıkarmak için yollara düştü. Mesai zamanlarında bile kalabalık olan İstanbul, bayram zamanında ise neredeyse bir göçe tanıklık etti.
İstanbul'da kalanlar, şehrin boşaldığını söyledi. Yollardan paylaşılan fotoğraflar da bunu kanıtlar nitelikteydi. Birçok şehri birbirine bağlayan yollarda uzun araç kuyrukları oluştu. Vatandaşlar, yolculuklarının normalden çok daha uzun sürdüğünü paylaştı.
E tabii bir de bunun dönüşü var!
İstanbul'dan giderken trafiğe takılanlar, 'dönüşte trafiğe takılmayalım' diye tatilin son günü olan Pazar günü değil, Cumartesi veya Cuma günü yola çıkmayı düşündü. Fakat gelin görün ki herkes bu şekilde düşünürse bu kez Pazar günü değil, Cumartesi veya Cuma günü trafik oluşacak.
O zaman Pazar çıkalım.
Ama o zaman da insanlar bizim öyle düşündüğümüzü düşünüp öyle düşünmekten vazgeçip Pazar günü çıkarsa? 👀
"Bayram paradoksu" diyeceğimiz bu olay, “El Farol Bar Problemi” denen olaya çok benziyor.
Evrim Ağacı'nın aktardığına göre, bayram paradoksu denen bu olay “El Farol Bar Problemi'ne çok benziyor.
Peki nedir bu El Farol Bar Problemi?
Santa Fe’de bulunan 'El Farol' adındaki barda Perşembe geceleri İrlanda müziği çalınıyordu. Bu bara giden insanlar, barda çok az kişi olacağını düşünürlerse oraya giderler, fakat kalabalık olacağını düşünürlerse evde kalırlardı. Yüzdelik orandan düşünürsek nüfusun yüzde 60’ından fazlası bara gelirse ortam aşırı kalabalık ve keyifsiz, yüzde 60’ından azı gelirse ortam eğlenceli oluyordu.
W. Brian Arthur, bunun bir 'karar problemi' olduğunu fark etti. Çok kişinin geleceği yönündeki tahminler (ekonomi jargonunda “beklentiler”) az kişinin gelmesine, az kişinin geleceği yönündeki tahminler ise çok kişinin gelmesine yol açacaktı!
Eğer insanlar barın boş olacağını tahmin edip bara gelirse bar kalabalık olur. Fakat barın kalabalık olacağını düşünüp bara gelmezse bu kez bar kalabalık olmaz.
Tıpkı trafikte olduğu gibi. İnsanlar Pazar gününün kalabalık olacağını düşünüp Cumartesi yola çıkarsa bu kez Cumartesi kalabalık olur.
Peki bir çözümü var mı?
Arthur, 1994'teki Amerikan Ekonomi Derneği toplantısında bu konuyla ilgili bir bildiri sundu. Bu, ajan tabanlı çok erken bir çalışmaydı ve ilk başta pek dikkat çekmedi, ancak fizikçiler tarafından ele alındı.
El Farol o zamandan beri birçok başka makaleye ilham kaynağı oldu. Ancak bu probleme bir çözüm bulmak, Arthur'un asıl niyeti değildi. O dönemde ekonomistler belirsizlik ve temel belirsizlik konularıyla ilgilenmeye başlamışlardı ve Arthur, bunları açıklamak için uygun bir “oyuncak problem” formüle etmeye çalışıyordu! İfade edilmesi basit, ancak sonucu veya çözümü zengin dersler veren, sadeleştirilmiş bir problem.
İki problemin benzerliklerini şu şekilde anlatabiliriz:
Tersine Dönüşen Beklentiler: Eğer herkes bayramda trafiğin / tatil beldesinin çok kalabalık olacağını düşünürse, kimse yola çıkmaz ve yollar bomboş kalır (evde kalanlar pişman olur). Eğer herkes yolların boş olacağını varsayarsa, herkes aynı anda yola çıkar ve devasa bir kilitlenme yaşanır (yola çıkanlar pişman olur).
Merkezi Bir Karar Alıcının Olmaması: Tıpkı barda olduğu gibi, bayramda seyahat eden veya evde kalan insanlar birbirleriyle organize olamazlar. Herkes geçmiş yılların tecrübesine ve 'diğerleri ne yapar?' tahminine göre bencilce bir karar verir.
Saf Stratejinin Çöküşü: Bu sistemlerde tek bir 'en mantıklı doğru' (saf strateji) yoktur. Herkes için en doğru karar, diğerlerinin ne yaptığına bağlıdır.
Oyun teorisinde bu tarz problemlerin çözümü için hem bireysel hem de sistemsel yaklaşımlar mevcuttur. Bayram Paradoksu'nu çözmek için şu stratejiler uygulanabilir:
Karışık Strateji (Bireysel Çözüm)
Matematiksel olarak bu problemin Nash Dengesi, insanların kararlarını olasılıklara (yazı-tura mantığına) bağlamasıdır.
Uygulama: 'Kesin giderim' veya 'Kesin kalırım' demek yerine kendinize bir olasılık belirleyin. Örneğin; her bayramda yola çıkma ihtimalinizi %50 yapın ve buna bir zar atarak karar verin. Toplumun büyük kısmı kararlarını rasyonalize etmek yerine rastgeleleştirirse, sistem doğal bir dengeye oturur ve yığılmalar azalır.
Tahmin Algoritmalarını Çeşitlendirmek (Azınlık Oyunu)
El Farol probleminde bilgisayar simülasyonları, insanların farklı tahmin modelleri (biri geçen haftaya bakar, biri son 5 haftanın ortalamasına bakar vb.) kullandığında barda kabaca bir denge sağlandığını göstermiştir.
Uygulama: Herkesle aynı bilgi kaynağına (örn: televizyondaki 'Bayramda yollar kilit' haberlerine) bakarak karar vermeyin. Sürü psikolojisinden sıyrılın. 'Herkes cuma akşamı çıkar' diyerek bayramın 2. günü yola çıkmak gibi anti-sezgisel modeller geliştirin.
Bayram Paradoksu'nu aşmanın yolu, herkesin aynı bilgiyle aynı mantığı yürütmesini engellemekten geçer. Ya sisteme fiyat/kontenjan gibi dışsal bir müdahale yapılmalı ya da bireyler olarak kararlarımızı tahmin edilemez (rastgele veya sıra dışı zamanlamalı) hale getirmeliyiz.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
Dünyanın En Uzun "Boynuna" Sahipler: Kayan Kabilesi'nin Zürafa Kadınları
Uzmanlar Açıkladı: Kedilerin Ömrünü Uzatmanın En Basit Yolu Belli Oldu
1 Haziran'ın Pazartesi Gününe Denk Gelmesine İki Çift Lafı Olan İnsanlar
Yorum Yazın