Menderes Dönemi İmar Faaliyetlerinde Yıkılan Tarihi ve Mimari Yapılar
1956-1960 yılları arasında Başbakan Adnan Menderes öncülüğünde gerçekleştirilen İstanbul imar operasyonları, modern bir şehir vizyonu doğrultusunda geniş caddeler ve meydanlar açılmasını hedefledi. Ancak acele kamulaştırma kararları ve koruma kurullarının devre dışı bırakılması, kentin asırlık dokusunu oluşturan binlerce mimari mirasın geri döndürülemez biçimde yok olmasına yol açtı. Genişletilen caddeler, yeni açılan yollar ve meydan düzenlemeleri gerekçesiyle yıkılan, mimarlık tarihi açısından kritik öneme sahip başlıca anıtsal ve sivil yapıları sizler için listeledik.
Detaylar 👇
1. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Camii (Karaköy Camii)
17. yüzyıl kökenli yapı, 20. yüzyıl başında Sultan II. Abdülhamid'in emriyle İtalyan Mimar Raimondo D'Aronco tarafından Art Nouveau (Yeni Sanat) üslubunda yeniden inşa edildi. 1958 yılında Karaköy Meydanı'nın genişletilmesi çalışmaları kapsamında söküldü. Yapıya ait taş blokların numaralandırılarak Kınalıada'da yeniden kurulacağı vaat edildi ancak sökülen parçalar deniz yoluyla taşınırken kayboldu ve eser tamamen ortadan kalktı. Günümüzde yıkıldığı alanın boş durduğu tespit edildi.
2. Sinan Paşa Hamamı (Köprübaşı Hamamı)
1555 yılında Kaptan-ı Derya Sinan Paşa adına, Mimar Sinan tarafından inşa edilen klasik dönem Osmanlı mimarisi örneği olarak kayıtlara geçti. Beşiktaş Caddesi’nin genişletilmesi ve Beşiktaş Meydan düzenlemesi kapsamında 1957 yılında yıktırıldı. Çifte hamam plan şemasına sahip olan bu Mimar Sinan eseri, yol aksına isabet ettiği gerekçesiyle tamamen ortadan kaldırıldı.
3. Süheyl Bey Camii
1593 yılında Süheyl Bey tarafından Tophane sahilinde, yine Mimar Sinan tasarımıyla inşa edilmiş sekizgen planlı tescilli bir kültür varlığı özelliği taşıdı. Tophane-Fındıklı sahil yolunun genişletilmesi çalışmaları sırasında 1957 yılında yıkıldı. Uzun yıllar yeri boş kalan yapının bulunduğu alana yakın bir konumda, aslından farklı modern bir replikası inşa edildi.
4. Oruç Gazi Camii ve Külliyesi
Fatih Sultan Mehmet’in kumandanlarından Oruç Gazi tarafından 15. yüzyılda Aksaray bölgesinde inşa ettirilen tarihi külliyenin ana parçasını oluşturdu. Vatan ve Millet caddelerinin Aksaray Meydanı ile birleştiği kavşak noktalarının düzenlenmesi gerekçesiyle 1956-1957 imar faaliyetlerinde yıkıldı. Tarihi tescilli yapı yerinden tamamen kaldırıldı; günümüzde Fatih Belediyesi tarafından ihya (yeniden yapım) projeleri gündeme getirildi.
5. Galata Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi
İstanbul’un en eski Ermeni kiliselerinden biri olarak 14. yüzyıldan beri Kemeraltı Caddesi üzerinde varlığını sürdürdü. Karaköy-Tophane aksındaki yol genişletme çalışmaları sebebiyle 1958 yılında kamulaştırıldı. Tarihi yapının büyük bir kısmı ve çan kulesi tamamen yıkıldı; caddenin gerisinde kalan küçük bir alanda aslına uygun olmayan biçimde yeniden inşa edilmek zorunda kalındı.
6. Kemankeş Kara Mustafa Paşa Medresesi
17. yüzyılda Sadrazam Kemankeş Kara Mustafa Paşa tarafından Beyazıt ile Aksaray arasında, Ordu Caddesi üzerinde inşa ettirildi. Ordu Caddesi'nin genişletilmesi çalışmaları doğrultusunda 1956-1957 yıllarında yıkıldı. Klasik Osmanlı medrese mimarisinin özgün örneklerinden biri olan bu yapı bütünüyle ortadan kaldırıldı.
7. Pertevniyal Valide Sultan Külliyesi Muvakkithanesi ve Sebili
Aksaray Meydanı’nda yer alan ve Sultan Abdülaziz’in annesi Pertevniyal Valide Sultan tarafından 19. yüzyılın ikinci yarısında inşa ettirilen neogotik ve Osmanlı üsluplarının harmanlandığı ünlü külliyenin parçalarını oluşturdu. 1956-1959 yılları arasındaki Aksaray Meydan düzenlemesi ve kavşak yapımı esnasında muvakkithane bütünüyle yıkıldı, sebil ise yerinden sökülerek külliyenin iç avlusuna taşındı ve özgün meydan bütünlüğü bozuldu.
8. Çakırağa Camii
Fatih Sultan Mehmet dönemi devlet adamlarından Çakır Ağa tarafından Aksaray'da yaptırılan, erken dönem Osmanlı mimari izlerini taşıyan tarihi bir cami olarak kayıtlarda yer buldu. Aksaray Meydanı ve çevresindeki yol genişletme projeleri çerçevesinde 1957 yılında yıkıldı. Caminin yıkılmasıyla birlikte çevresindeki asırlık sivil mimarlık örneği ahşap konaklar da yok edildi.
9. Laleli Çeşmesi ve Külliye Dükkanları
Laleli Camii ve Külliyesi'nin bir parçası olarak Sultan III. Mustafa döneminde inşa edilen tarihi dükkanlar dizisi ve meydan çeşmesi niteliği taşıdı. Ordu Caddesi'nin genişletilmesi ve Laleli bölgesindeki trafik akışının düzenlenmesi gerekçesiyle 1956-1957 yıllarında kamulaştırılarak yıkıldı. Bu yıkım, Laleli Külliyesi'nin cadde ile kurduğu mimari bağın kopmasına neden oldu.
10. Saliha Sultan Sebili ve Çeşmesi
Azapkapı'da, Sokullu Mehmet Paşa Camii'nin hemen yakınında bulunan ve Sultan I. Mahmud'un annesi Saliha Sultan adına 1732 yılında inşa edilen, Lale Devri kentsel mimarisinin en görkemli örneklerinden birini oluşturdu. Unkapanı Köprüsü bağlantı yollarının ve Azapkapı Meydanı'nın yeniden düzenlenmesi çalışmaları sırasında 1957 yılında söküldü. Parçaları daha sonra geriye çekilerek yeniden birleştirilmiş olsa da özgün konumunu ve çevreyle olan mimari ilişkisini tamamen kaybetti.
11. Simkeşhane Külliyesi Batı Kanadı
Fatih Sultan Mehmet döneminde saray darphanesi olarak kurulan ve daha sonra Sultan II. Mustafa döneminde genişletilen Beyazıt'taki anıtsal yapı olarak bilindi. Ordu Caddesi'nin genişletilmesi projesi kapsamında 1956 yılında yapının caddeden geçen hat üzerindeki batı kanadı ve ön cephesinin önemli bir kısmı yıkıldı. Geriye kalan kısımlar ise kesik bir mimari görüntüyle baş başa bırakıldı.
12. Murat Paşa Medresesi
Sadrazam Murat Paşa tarafından 15. yüzyılda Aksaray'da inşa ettirilen ve erken Osmanlı döneminin çok işlevli külliye mantığını yansıtan eğitim yapısı oldu. Millet ve Vatan caddelerinin birleşim noktalarındaki kamulaştırmalar esnasında, yol aksına girdiği gerekçesiyle 1957 yılında bütünüyle ortadan kaldırıldı. Dönemin entelektüel ve mimari hafızasına ait bu önemli medrese günümüze ulaşamadı.
13. Trabzon Opera Binası (Sümer Sineması / Turan Sineması)
1912 yılında Trabzon'un Atatürk Meydanı yakınlarında inşa edilen, Art Nouveau ve İtalyan mimari üsluplarının özelliklerini taşıyan, 13 localı anıtsal bir kültür yapısı kimliği taşıdı. Cumhuriyet sonrasında 'Turan' ve ardından 'Sümer' sineması adlarıyla da işletilen bina, kentteki opera, bale, tiyatro ve filarmoni orkestrası etkinliklerinin yegane merkezi konumunda yer aldı. Menderes hükümetinin Anadolu şehirlerindeki karayolu ağlarını genişletme politikası kapsamında, sahil ve merkez bağlantı yollarının yapımı ile yük araçlarının geçişini kolaylaştırma gerekçesiyle 1958 yılında Trabzon Belediyesi kararıyla balyozlarla yıkıldı. Yapının tamamen ortadan kaldırılması, Trabzon'un erken 20. yüzyıl sanatsal ve kentsel hafızasında çok büyük bir boşluk yarattı.
14. Unkapanı Köprüsü Bağlantı Yolları ve Azapkapı Meydanı Düzenlemesi
1957 yılında Unkapanı Köprüsü’nün (Atatürk Köprüsü) Beyoğlu yakasındaki trafik akışını rahatlatmak amacıyla başlatılan imar operasyonları, bölgenin asırlık kentsel dokusunun ve tarihi meydan bütünlüğünün tamamen yok olmasına yol açtı. Geniş şeritli otoyol ve köprü viyadüklerinin inşası gerekçesiyle gerçekleştirilen kitlesel kamulaştırmalar kapsamında, meydanın simgelerinden olan Lale Devri anıt eseri Saliha Sultan Sebili ve Çeşmesi sökülerek orijinal zemin kodunun yaklaşık altı metre aşağısında kalacak şekilde geriye çekildi, çevresindeki tüm tarihi sivil mimarlık örnekleri ise tamamen yıkıldı. Bu radikal yol genişletme faaliyeti, asırlardır ayakta duran Mimar Sinan eseri Sokollu Mehmet Paşa Camii’nin deniz ve meydan ile olan doğrudan bağını kopararak yapıyı otoyol bariyerleri arasında bıraktı ve Azapkapı bölgesinin tarihi kent kimliğini geri döndürülemez biçimde değiştirdi.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
İlginizi çekebilir;
Yorum Yazın