Yasemen Latife Ayvaz ve Soyut Resim
Lekeden Doğan Dünya, Biçimden Kurtulan Dil
Sanat insnaın can damarı. Onun içinde olmak, insan için parçası adeta. Bu nednele “resim”, “sanat” yazmayı çok seviyorum. Bugün de harika bir sanatçıyı anlatacağım. “Renk” resminin en iyi örneklerinden biri, “armoni” kurulumunda Türk sanatında özel bir isim olan Yasemen Latife Ayvaz’ı anlatacağım. Onun “lekesel” anlayışını irdeleyeceğim.
Başlayalım.
Mark Rothko, bir keresinde ağlayan seyircilerin tablolarının önünde durduğunu söylemişti. Şaşırmamıştı buna. Zaten bu yüzden resim yapıyordu: figür olmadan, hikâye olmadan, yalnızca renk ve yüzeyle insanın en derine gömülü duygusuna dokunmak için. Soyut resmin gücü tam da burada gizlidir — ne anlattığını değil ne hissettirdiğini bilmek ister.
Yasemen Latife Ayvaz da bu gücü biliyor. İzmir'de doğup İstanbul'da olgunlaşan, Amerikan edebiyatından resme geçen, on üç yıllık atölye pratiğiyle kendi dilini inşa eden bu ressam; soyut lekesel resmi, kuru bir akım olarak değil, yaşayan bir söylem olarak ele alıyor. Onun tuvalleri soyuttur ama soğuk değildir. Biçimsizdir ama anlamsız değildir. Aksine, anlam orada fazla fazladır — yalnızca sözcüklere sığmaz.
Soyut Resmin Kısa Tarihi: Biçimden Özgürleşmek
Soyut resim, sanat tarihinde bir kırılmanın adıdır. On dokuzuncu yüzyılın sonlarında empresyonistler formu gevşetmeye başlamıştı; ama asıl kopuş yirminci yüzyılın ilk çeyreğinde geldi. Kandinsky, 1910'da ilk soyut akvareli yaptığında resme yeni bir soru sormuştu: Bir tablo, bir şeyi temsil etmek zorunda mıdır?
Bu soruya farklı dönemler farklı yanıtlar verdi. Kübizm biçimi parçaladı, sürrealizm bilinçdışını devreye soktu, ekspresyonizm duyguyu merkeze taşıdı. Soyut ekspresyonizm ise —Pollock, de Kooning, Rothko ile— resmi tam anlamıyla özgürleştirdi. Artık tuvalde ne bir nesne ne bir insan ne de bir manzara olmak zorundaydı. Orada yalnızca hareket, renk, doku ve his kalabilirdi.
Lekesel resim bu özgürleşmenin Türkiye'deki yankısıdır. 1950'lerden itibaren Türk resim ortamına sızan soyut anlayış, özellikle 1960'lar ve 70'lerde güçlü bir dil geliştirdi. Bedri Rahmi Eyüboğlu'nun renk şiiri, Sabri Berkel'in geometrik soyutlaması, Adnan Çoker'in yüzey araştırmaları — bunların hepsi Türk soyut resminin kökleridir. Yasemen Latife Ayvaz bu köklerin üzerinde yetişmiş, ama kendi dalını kendisi bükmüştür.
Lekesel Resim: Kontrolün Bırakılması, Dilin Kazanılması
Lekesel resim, adından da anlaşılacağı üzere, lekenin temel yapı birimi olduğu bir yaklaşımdır. Burada fırça darbesi önceden planlanmaz; boya yüzeyle buluştuğunda kendi kararını verir. Sanatçı bu kararı yönlendirir ama emretmez. Kontrolün bırakıldığı bu alan, paradoks biçimde sanatçının en derin niyetlerinin açığa çıktığı yerdir.
Yasemen Latife Ayvaz bu paradoksu içselleştirmiş bir ressam olarak öne çıkıyor. Onun tuvalleri, planlı bir kompozisyonun değil, süregelen bir diyaloğun ürünleridir. Boya yüzeye değdiğinde ne olacağını önceden bilmez; olana kulak verir ve yanıt verir. Bu yüzden eserleri canlıdır — çünkü içlerinde o anlık kararların titreşimi hâlâ vardır.
Üst üste binen katmanlar, bu diyaloğun görsel kaydıdır. İlk tabaka bir şey söyler, ikinci tabaka ona itiraz eder, üçüncüsü uzlaşır. Sonunda ortaya çıkan eser, tek bir anın değil, birden çok zamanın ve kararın birikmesidir. Seyirci o birikimi sezdiğinde, eserin önünde durmaktan vazgeçemez.
Lekesel resimde kontrol bırakılmaz; başka bir kontrole devredilir. Yasemen bu devri ustalıkla yönetir.
İstanbul'u Soyutlamak: Şehrin Leke Olması
Yasemen Latife Ayvaz'ın soyut dili, kişisel bir keşfin ötesinde coğrafi bir zorunluluk gibi de görünür. Çünkü İstanbul, soyutlanmayı bekleyen bir şehirdir. O karmaşık silüet, o üst üste binen yapı katmanları, o hiçbir zaman tam oturmayan tarihin ağırlığı — bunlar figüratif bir dile sığmaz. Figür çizmeye kalksanız şehri küçültürsünüz. Oysa İstanbul küçülmeyi reddeder.
Sanatçı bu gerçeği tuvaline taşırken kente ait somut detaylardan yola çıkar: bir duvarın yüzeyindeki rastlantısal leke, bir teknenin kabuğundaki boya kıymığı, taşların üzerinde biriken nem izleri. Bunlar, bilinçli olarak seçilmiş imgeler değil; şehrin ona sunduğu hazır renk ve doku önerileridir. Yasemen bu önerileri toplar, süzer ve tuvale aktarır. Ortaya çıkan şey ne İstanbul'un fotoğrafıdır ne de karikatürü; onun duygusal haritasıdır.
Bu haritada aşk, kaos, sevgi ve karmaşa yan yana durur. Biri diğerini ezmez. Yasemen'in kompozisyonlarında bu duygular leke leke akar, kimi yerde çakışır, kimi yerde ayrışır. Sonunda seyirci o haritada kendi şehrini, hatta kendi hayatını bulur.
Soyutun İçindeki Tanıdıklık
Soyut resmin en büyük paradokslarından biri şudur: ne kadar biçimsiz olursa olsun, insan gözü orada bir şey arar ve çoğunlukla bulur. Bu arayış, beynin anlam üretme dürtüsünden kaynaklanır; ama büyük sanatçılar bu dürtüyü körleştirmek yerine besler.
Yasemen Latife Ayvaz'ın eserlerinde de bu tanıdıklık hissi güçlüdür. Tuvaldeki soyut lekeler, bir anda bir kent silüetini, bir su yüzeyini, bir gece yarısı ışığını çağrıştırabilir. Sanatçı bu çağrışımı planlamaz; ama ortadan da kaldırmaz. Aksine, işlerindeki soyut yapı içinde bu sezilebilirliği özenle korur. Figür yoktur ama iz vardır; biçim yoktur ama hafıza vardır.
Bu hafıza, sanatçının Boşnak köklerinden, İzmir çocukluğundan, İstanbul yıllarından ve Bilkent'in edebi atmosferinden biriktirdiği katmanlı kimliğin tuvale yansımasıdır. Bir Yasemen Ayvaz eserinin önünde duran biri, bunların hiçbirini bilemeyebilir; ama o katmanları hisseder.
Figür yoktur ama iz vardır. Biçim yoktur ama hafıza vardır. Yasemen'in soyutu, en derin tanıdıklığı buradan taşır.
Doku: Görülen Değil, Hissedilen Yüzey
Lekesel resmin en özgün boyutlarından biri dokudur. Boya kalın sürüldüğünde yüzey kabarır, ışığı farklı açılardan yakalar ve tablo saate göre, aydınlatmaya göre değişir. Yasemen Latife Ayvaz bu değişkenliği bir hata olarak değil, eserin canlılığının kanıtı olarak görür.
Eserlerindeki doku çeşitliliği, onun malzemeye ve yüzeye olan merakının ürünüdür. Deneysellik, Yasemen için bir tercih değil, bir zorunluluktur; çünkü aynı duyguyu her seferinde farklı bir yolla söylemek ister. Bir eserinde boya ince ve şeffaf akar; bir diğerinde kalın ve ağır oturur. Her ikisi de Yasemen'dir; ama her ikisi de farklı bir anın, farklı bir iç sesin kaydıdır.
Son Söz: Lekenin Özgürlüğü
Soyut resim, çok sık yanlış anlaşılır. Kimileri onu kolay sanır — sonuçta figür yok, perspektif yok, teknik zorluk yok gibi görünür. Oysa soyut resmin zorluğu tam da bu görünürdeki serbestliğin içindedir. Her şey mümkün olduğunda, neyi seçeceğini bilmek bir ustalık ister.
Yasemen Latife Ayvaz bu ustalığı sabırla ve disiplinle kazanmış bir ressam. Onun lekesel soyutlaması ne rastlantısaldır ne de anlamsızdır; aksine, son derece bilinçli bir duygu mimarisinin ürünüdür. Tuvalleri önünde duran seyirci, bu mimariyi belki adlandıramaz; ama taşıdığı ağırlığı mutlaka hisseder.
Ve işte o his — adı olmayan, tarifi güç, ama kesinlikle gerçek olan o his — soyut resmin ve Yasemen Latife Ayvaz'ın bize verdiği en değerli şeydir.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
