Kütleçekimindeki Matematiksel Çıkmazlara Geometrik Bir Bakış: Denklemlerin Ötesinde Ontolojik Bir Çözüm
Mustafa Günen
Yazarın Notu / Okuma Rehberi: Bu çalışmanın I. ve II. bölümleri; Genel Görelilik ile Kuantum Alan Teorisinin Planck ölçeğindeki temel yapısal sınırlarını, entropi ve zaman paradokslarını disiplinlerarası ve genel okur için sezgisel analojiler eşliğinde serimlemektedir. Kuramsal fiziğin bu klasik çıkmazlarına hâkim olan ve doğrudan çalışmanın özgün kuramsal önerisine odaklanmak isteyen uzman okurlar, III. Bölümden ('Ontolojik Çözüm Önerisi: X-Maddesi ve Faz Duvarı Yaklaşımı', s. [X]) itibaren okumaya başlayabilirler.
I. Giriş: Evrenin Ontolojik Düzeni ve Matematiksel Modellerin Sınırları
Bu metnin referansı; herhangi bir teori, denklem veya kuram değil, evrenin kendisidir. Evren, kendi zorunlu düzeninde işlemektedir; biz ise ona farklı matematiksel modellerle yaklaşıyoruz. Matematik, kendisine verilen referansa göre cevap verir; bu nedenle masumdur. Asıl denetlenmesi gereken, matematiğe verilen aksiyomatik referansın geometrik ve ontolojik tutarlılığıdır. Bu metinde üniversite kayıtlarına ve akademik literatüre başvurulacaktır; ancak hiçbir kuram, hiçbir kayıt, evrenin kendisi kadar gerçek ve geçerli değildir. Eğer bir sorun evrende yoksa, o sorun evreni de ilgilendirmiyor demektir; sorun, bizim modellerimizdedir.
Burada bir ayrımı baştan netleştirmek gerekir. Benim kastettiğim matematik, insanın bulguları ya da keyfi formalizmi değil; referansı fizik yasaları olan, doğanın kendi işleyişinden türetilen matematiktir. Geometriden kastım ise bir aksiyom sistemi değil, evrenin ontolojik durumu ve yapısıdır. Kısaca: matematiğin referansı fizik yasalarıdır; geometrinin referansı evrenin kendisidir. Metin boyunca bu ayrım korunacaktır.
Modern fizikte, evreni anlamlandırmak için iki muazzam teori vardır: Genel Görelilik ve Kuantum Mekaniği. Her ikisi de kendi alanında mükemmel çalışır ve pek çok kez deneysel olarak kanıtlanmıştır. Ne var ki bu iki teori kütleçekimi noktasında bir araya geldiğinde, 'tıkır tıkır işleyen' evren tasvirimize rağmen durum bir matematiksel arbedeye dönüşür. Adeta bir doku uyuşmazlığı ortaya çıkar. O kadar ki, eğer evrenden bağımsız, evrenin dışında akıllı bir gözlemci olsaydı ve bu iki modeli mevcut uyuşmazlıkları üzerinden değerlendirseydi, 'bu modellerle bir yere varılmaz, ortaya bir şey çıkmaz' derdi.
Gelin görün ki evren var. Üstelik bu iki teorinin tarif ettiği ilkeler tıkır tıkır işleyerek evren oluşmuş. Kim ne derse desin, demek ki her iki model de kendi alanlarında mükemmel çalışıyor. Peki tartışma nedir, uyuşmazlık nerede? Basit olarak söylersek sorun, fiziksel ve ontolojik varoluşta değil, teorilerin kurdukları matematiksel modellerdedir. Peki ama uyuşmazlık matematiksel ise, matematikte böyle bir uyuşmazlık nasıl olabilir? Olabiliyor; çünkü bu, matematiğin doğasından kaynaklanmaktadır. Aynı fiziksel olguya ve sonuca matematiksel olarak farklı modeller ve denklemlerle ulaşabiliyoruz. Şimdi bu konuda Nobel ödüllü fizikçi Richard Feynman’dan bir aktarma yapayım:
“Doğanın en şaşırtıcı özelliklerinden biri de olası yorum sistemlerinin çeşitliliğidir. Bunun yasaların niteliğinden, özel ve narin olmalarından kaynaklandığı anlaşılmaktadır. Yasaları fazla değiştirirseniz onları daha az sayıda farklı biçimde yazabileceğinizi görürsünüz. Bu bana her zaman esrarengiz gelmiş, fiziğin doğru yasalarının bu kadar çeşitli şekillerde yazılabilmesinin nedenini anlayamamışımdır. Sanki aynı anda farklı kapılardan geçmeyi başarabiliyorlar.” — Richard P. Feynman, Fizik Yasaları Üzerine, s. 64.
“Matematiğin doğa bilimlerindeki muazzam başarısı gizemli bir şeydir ve bunun rasyonel bir açıklaması yoktur. [...] Matematiğin doğa bilimlerinde bu denli faydalı olması, bizim ne anlayabildiğimiz ne de hak ettiğimiz bir mucizedir.” — Eugene Wigner, 'The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences', Communications on Pure and Applied Mathematics (1960).
“Deneyimden bağımsız bir insan düşüncesi ürünü olan matematiğin, gerçekliğin nesnelerine bu kadar mükemmel şekilde uyması nasıl mümkün olabilir?” — Albert Einstein, 'Geometry and Experience' (1921).
“Bir fizikçi için denklemlerinde matematiksel güzelliğe sahip olmak, onların deneylerle uyuşmasından daha önemlidir. [...] Eğer doğanın temel yasalarını matematiksel güzellik açısından formüle etmeye çalışırsanız, kesinlikle doğru yoldasınız demektir.” — Paul Dirac, 'The Evolution of the Physicist's Picture of Nature', Scientific American (1963).
“Bir çerçeve diğerinden daha doğru olamaz, sadece daha kullanışlı olabilir. Doğanın bize sunduğu şey, geometrinin mantıksal sınırları değil, bizim o gerçekliği anlatmak için seçtiğimiz denklemlerin çeşitliliğidir.” — Henri Poincaré, Science and Hypothesis (1902).
Matematiğin önemli olmasının nedeni, mevcut sınırları aşmamızı sağlamasıdır. Mevcut bilginizle çizdiğiniz sınırlar, gerçekliğin sınırları olmayabilir; bu eşiklerin aşılması önemlidir. Henri Poincaré ve Paul Dirac’ın söylediği tam da budur. Newton fiziği ile kuantum fiziği arasındaki geçiş buna çok iyi bir örnektir. Burada dikkat edilmesi gereken şudur: Bizim matematiğimiz ile doğanın uyguladığı matematik, operatör ve işleyiş olarak farklıdır. Dolayısıyla bizim matematiğimizde uyuşmazlıklar ortaya çıktığında, doğanın operasyonel olarak gerçekleştirdiği fiziksel gerçeklik esastır; bilim bu ayrımı iyi yapabilmelidir.
Feynman’ın da belirttiği gibi, ontolojik duruma göre matematik, farklı yollarla aynı gerçekliğe ulaşabilen bir araçtır; evren ise kendi zorunlu düzeninde işler. Buna göre Genel Görelilik ile Kuantum Mekaniği arasındaki kütleçekimi uyuşmazlığı çok da şaşırtıcı değildir. Bu sorun akademik literatürde şöyle ifade edilir:
Kuantum Alan Teorisi (QFT), uzay-zamanı dinamik bir fiziksel varlık olarak değil, fiziksel niceliklerin tanımlandığı sabit ve sürekli bir matematiksel arka plan olarak ele alır. Bu çerçevede fiziksel içerik, uzay-zamanın kendisinden ziyade, bu arka plan üzerinde tanımlanan kuantum alanları ve bunlara ait gözlenebilir niceliklerdir. Buna karşılık Genel Görelilikte (GR) uzay-zaman; enerjiden ve maddeden etkilenen, dinamik denklemlerle tanımlanan ve fiziksel olarak gerçek kabul edilen bir varlıktır. Uzay-zaman geometrisinin bizzat kendisi fiziksel etkileşimlerin bir parçasıdır ve bu nedenle fiziksel statüsü, kuantum teorilerinde varsayılan matematiksel arka plandan temelde farklıdır.
Özetle söylersek; Genel Göreliliğe (GR) göre uzay-zaman fiziksel bir varlıktır; eğrilir, enerji taşır ve dinamik denklemleri vardır. Kuantum Mekaniği (QM) ise operasyonel-matematiksel bir teoridir. Uzay-zamanı açıklamaz; onu varsayılan, sabit bir matematiksel yapı olarak tanımlar. Fiziksel olan şey alanlar, enerji ve etkileşim sonuçlarıdır; atomaltı seviyede her şeyin 'kuantize', yani kesikli olduğunu söyler.
Genel Göreliliğin tanımladığı uzay pürüzsüz, dinamik ve esnek bir yapıya sahiptir; sabit değildir. Buna karşın Kuantum Mekaniğinin belirsizlik ilkesi olasılıklar üzerine kuruludur ve bu olasılıkların hesaplanabilmesi için arka planda sabit bir 'sahneye' ihtiyaç duyar. Eğer uzay-zaman eğrilip bükülen dinamik bir yapıda olsaydı, olasılıkların üzerinde yayıldığı zemin sürekli değişeceği için matematiksel düzen bozulurdu. Değişken ve göreli bir zaman, bu modellerin işleyişini zorlaştırır. Bu yüzden Kuantum Mekaniği, olasılık hesaplarının tutarlı kalabilmesi için sabit ve değişmeyen bir uzay-zamanı varsayılan zemin olarak kabul eder. Zira Kuantum Mekaniği, olasılıkların korunumu (üniterlik / unitarity) ve zaman evrimi için statik bir metriğe ihtiyaç duyar. Genel Göreliliğin dinamik geometrisi, kuantumun bu 'sabit sahne' varsayımıyla çelişir; bu da kuantum kütleçekimi kuramı oluşturulurken karşılaşılan en büyük engeldir.
Makro dünyada uzay-zamandaki küçük eğrilikler kuantum hesaplamaları için ihmal edilebilir düzeydedir. Ancak Planck ölçeğine (evrenin en küçük dilimlerine) kadar geri gidildiğinde enerji yoğunluğu devasa boyutlara ulaşır. Bu noktada Genel Görelilik teorisi artık hesaplama yapamaz hale gelerek çöker (tekillik). Bu aşırı yoğunlukta bildiğimiz fizik kuralları geçerliliğini yitirir; kara delik oluşumları veya henüz tam çözemediğimiz egzotik senaryolar kaçınılmaz hale gelir, zemin bile belirsizleşir.
Özet olarak; Kuantum Mekaniği, uzay-zamanı matematiksel bir arka plan olarak ele aldığı sürece sorun yaşamaz. Ancak bu yaklaşım Planck ölçeklerine indirildiğinde, göreliliğin uzay-zamanı sürekli ve pürüzsüz kabul edişi ile kuantum belirsizliklerinin yol açtığı yüksek enerji yoğunlukları bir araya gelir. Burada sorun sadece 'enerji yoğunlukları' değil, aynı zamanda uzay-zamanın kendisinin kuantumlaşması gerektiği gerçeğidir. Yani mesele, Kuantum Mekaniği ile Genel Göreliliğin farklı ontolojik varsayımlara dayanmasıdır. Dolayısıyla mevcut kuramsal çerçeve bu ölçekte işlemez. İşte bu durum, Kuantum Mekaniği ile Genel Göreliliğin Planck ölçeğinde aynı anda tutarlı biçimde uygulanamadığını gösterir.
Yukarıda belirtildiği gibi Görelilik, uzay-zamanı fiziksel bir yapı olarak tanımlayan bir model oluşturur. Kuantum Mekaniği ise uzay-zamanı fiziksel değil, varsayımsal olarak matematiksel sabit bir zemin üzerine kurar. Ancak Genel Göreliliğin sıkıntı yaşamadığı arka planlara inildiğinde Kuantum Mekaniğinde problem ortaya çıkar; yani teori, ontolojik yapısını matematiksel olarak varsaydığı ölçülere indiremez. Bunu kolay anlaşılacak bir hikâye şeklinde aktaralım:
Diyelim ki Genel Görelilik ile Kuantum Mekaniği iyi geçinen iki arkadaştır. Bir gün doğdukları yeri (Planck ölçümlerini) ziyaret etmeye karar verirler ve başlangıca doğru yola çıkarlar. Sınıra vardıklarında Kuantum Mekaniği durur. Genel Görelilik ise 'Sorun yok, devam edebiliriz, haydi!' der. Kuantum Mekaniği buna karşılık, 'Delirdin mi? Benimle bu sınırı geçersek felaket olur, her şeyi kaybederiz, sonumuz gelir!' yanıtını verir. Eğer bu iki arkadaş bir şekilde uzay-zamanın dokusuna çok yakından (Planck ölçeğinde) bakabilselerdi: Genel Görelilik hâlâ pürüzsüz bir yüzey gördüğünü söylerken; Kuantum Mekaniği şiddetli dalgalanmalar, belirsizlikler ve 'kuantum köpüğü' (quantum foam) denilen kaotik bir yapı gördüğünü ifade edecekti.
Sadede gelirsek, bu uyuşmazlığın zemininde 'uzay-zamanın' doğası ve tanımı vardır. Planck ölçeği, bu iki teorinin birbirine 'çarptığı' ve klasik fizik tanımlarının çöktüğü nihai sınır çizgisidir. Planck ölçeği, fiziksel varoluşun tanımlanabileceği alt sınırdır. Aynı zamanda bilim dünyasında bu sınır, 'Her Şeyin Teorisi' (Theory of Everything) arayışının da tetikleyicisidir. Görüleceği üzere bu arayış aslında evrendeki bir sorunu çözmek için değil, bizim zihnimizdeki parçalanmış gerçekliği birleştirmek içindir. Bilimsel düşüncenin temelinde 'Birlik' (Unification) ilkesi yatar. Buna göre, elimizde iki farklı doğru varsa ve bu doğrular birbirini dışlıyorsa, bu durum evrenin temel işleyişine dair bir şeyleri kaçırdığımız anlamına gelir.
Şimdi bilimin sabit olarak kabul ettiği Planck ölçeklerini biraz açalım. Öncelikle Planck uzunluğu neyi ve hangi ölçüleri referans alarak bulundu, ona bakalım: Planck uzunluğu; ışık hızı (c), kütleçekim sabiti (G) ve indirgenmiş Planck sabiti (ħ) referans alınarak türetilmiştir. Yani evrenin dokusunu belirleyen temel limitler esas alınarak bulunmuştur. Planck uzunluğu, doğadaki en küçük anlamlı uzunluk ölçeğinin sınırını tanımlar ve bilimin kavramsal ile deneysel sınırlarının ötesine geçer. Dolayısıyla bu ölçekte nesnelerin klasik ontolojik varlığından söz etmek anlamsız hale gelir. Buna şöyle bir benzetme yapabiliriz: Bir fotoğraf düşünün; bu fotoğraf giderek flulaşıyor, sonunda görüntü pikselleri dağılıyor ve görünmez hale geliyor. Ancak fotoğrafın objesi kendisi kaybolmuyor; orada ama görünmez hale geliyor (bilginin korunumu). Kısaca, fiziksel sürecin aşağıdan yukarıya gelişimiyle oluşan mevcut verilerden yola çıkıyor ve mecburen onları referans alıyoruz. Oysa evrenin ne Schrödinger’in denklemlerinden ne de Einstein’ın tensörlerinden haberi vardır. Evet, her iki teori farklı matematiksel formalizmlerle işler; ama ikisi de deneysel pek çok sonucu doğru verir. Basitçe evren, ölçeklerden bağımsız olarak mikrodan başlayıp makro evreni sürekli oluşturur. Yani evren, bu modellerdeki matematiksel çatışmaların dışındadır ve onlardan etkilenmez. Ontolojik varoluş kendi düzeninde akar; amiyane bir tabirle tıkır tıkır işler.
Benim dayanağım da evrenin ontolojik olarak var olmasıdır. Ben ontolojik evrene baktığımda şunu görüyorum: Asıl matematiksel yapı olan doğa yasalarının evren için uyguladığı modellerde hiçbir sorun yoktur; sistem saat gibi işlemektedir. Biz teorilerde ve modellerimizde sorun yaratıyoruz. Kendimize zorunlu olarak Planck ölçekleri gibi bir sınır bulmuşuz. Bununla birlikte bu ölçeklerde aynı zamanda iyi hazırlanmış yasalar ve mükemmel şekilde çalışan bir yapı da bulmuşuz. Evet, Planck ölçeğine geldiğimiz yerlerde bizim modellerimizin matematiği çöküyor; ama bu çöktüğü yerde muazzam bir ince ayar (fine-tuning) sistemi orada duruyor. Yani bilim her ne kadar bu ölçeklerin dışına çıkamasa da sistem bu ölçeklerden itibaren hazır durumda zaten var ve işliyor. Üstelik biz de ekstrapolasyon yaparak bu sınıra kadar pek fazla sorun yaşamadan geliyoruz. Öyleyse matematiksel modellerimizin verdiği sınırdaki sonsuz yoğunluklar ve eğriliklere sıkışmış uzay-zaman konusunu yeniden gözden geçirmeliyiz. Konuya aşina olmayanlar için de anlaşılır açıklamalar yaparak ilerleyelim. Önce Genel Görelilikten başlayalım.
A. Genel Göreliliğin (GR) Planck Ölçeğindeki Yapısal Limitleri
Bilindiği üzere kütleçekimi ve uzay-zaman eş zamanlı başlamıştır; bu artık yerleşik bir bilgidir. Genel Görelilik uzay ve zamanı birleştirdi; yani onu tek bir geometrik bütün olarak açıkladı ama kütleçekimini buna dışsal bir kuvvet olarak eklemedi. Zira onu uzay-zamanın verili geometrik yapısı olarak sundu; 'uzay-zamanın şekli böyle var oldu' dedi. Kütleçekimini, uzay-zamanın geometrisinin kütle ve enerji tarafından belirlenen şekli (bükülmesi) olarak açıkladı. Dolayısıyla yapılan ölçümlere göre her ikisinin de başlangıcı Planck zamanını göstermektedir. Bu şekilde açıklandığında mantıken aynı anda iki ayrı unsurun birlikteliği ortaya çıkıyor gibi durur. Eğer bu aynı andalık uzay-zamanın bir özelliği ise, o vakit uzay-zaman yapısal olarak sonsuz eğrilik özelliğiyle var oluyor demektir. Tabii bu durumda kütleçekimi de tıpkı uzay-zaman tanımında olduğu gibi, bu kez üçü birleşik bir unsurmuş gibi bir durum ortaya çıkar. O zaman da kütleçekimi özelliği varlık alanına geldiğinde bükeceği uzay da minimum eş zamanlı olarak hazır olmalıdır ki zaten öyle de başlamıştır. Yani Genel Göreliliğin elinde; uzay-zaman dediği, niteliğinin ne olduğunu ve neyden meydana geldiğini açıklamadığı bir unsur ile ona etki eden enerji ve onun hallerinden oluşmuş kütle ve çekimi unsuru vardır ve bunlar birleşik olarak verilmektedir.
Her iki şekilde de varlık durumları birbirleriyle iç içe demektir. Bu da uzay-zamanın sonsuz eğrilikte başladığı sonucunu doğurur. Ancak burada şöyle bir sorun ortaya çıkar: Bilindiği gibi eğrilik, iki nokta arasındaki çizginin ve ilişkinin durumudur. Buna göre bir şeyin eğri olduğunu varsaysak bile sonsuz geriye gittiğinizde ya da tek bir noktaya indiğinizde iki nokta varlığını yitirecek ve tek noktaya dönüşecektir. Çünkü hangi ölçekte olursa olsun eğrilik, iki ucu olan bir mesafedir. Dolayısıyla nihai tekil noktada bir eğrilik söz konusu değildir. O zaman sorun şudur: Bahsedilen eğrilik bu noktaya neden ve nasıl dahil oldu? Ve doğal olarak onu eğen unsur nedir sorusu ortaya çıkar. Özetlersek, geometri her zaman iki nokta arasında bir gerilim gerektirir. Bu gerilim sıfırlandığında geometri çöker; çünkü iki nokta arasındaki ilişki tanımsız hale gelir. Yani geometrinin var olabilmesi için gereken minimum koşul ortadan kalkar.
Görüldüğü gibi Planck ölçeğinde sonsuzluk tanımı yapıldığında bu durumlar ortaya çıkmaktadır. Eğer geometrik yapı bir eşik öncesi ya da eşikte bir faz değişimi değilse, bu geometrik yapının ve eğriliğin sonsuzluğu sorun olmaktadır. Bu konunun literatürdeki izahı da şöyledir:
Genel Görelilik teorisi kendi modelinde uzay-zamanı pürüzsüz ve sürekli bir doku olarak ele alır. Ancak bu yaklaşım Planck ölçeğine yaklaştığında kendi içinde yapısal bir limit noktasına ulaşır. Teorinin kuralları gereği, kütleçekimi yoğunlaştıkça her şey hacimsiz ve boyutsuz 'tek bir noktaya' düşme eğilimi gösterir. Bu kritik sınırda uzay-zamanın pürüzsüz geometrik yapısı artık kendisini koruyamaz hale gelir. Geometri bu aşırı yoğunluk altında sürekliliğini yitirdiği için, fiziksel yasaların üzerinde işlediği geometrik zemin bu ölçekte teorik olarak çökmektedir. Sonuç olarak Genel Görelilik, Planck ölçeğinde 'tekillik' (singularity) engeline takılmakta ve evrenin bu mikro-kozmik aşamasında fiziksel bir tarif sunamamaktadır.
Burada şunu ekleyeyim: Peki ya aksi olsaydı, yani eğer kütleçekimi en başında uzay-zamandan ayrı ve geometrik veya başka bir özellik olarak tanımlansaydı ne olurdu? Bu kez de 'kütleçekimi neyi büküyor?' sorusu ortaya çıkardı. Çünkü uzay-zaman ismini biz veriyoruz ama teori uzay-zamanın ne olduğunu açıklamıyor. NASA, Cambridge ve MIT gibi saygın kurumların ders ve yayın kaynaklarında bu durum şu şekilde ifade edilir: 'Genel Görelilik uzay-zamanın nasıl var olduğu veya muhtevasının ne olduğu hakkında bir açıklama getirmez; onu verili bir geometrik yapı olarak kabul eder ve yalnızca kütle-enerjinin bu yapıyı nasıl şekillendirdiğini açıklar.' Tabii şu notu da ihmal etmeyelim: Einstein kendi zamanında tekillik konusu ve geometrinin kaybolacağı tartışmalarını yapmış, ancak bunun sadece matematiksel bir kurgu olduğunu ve doğaya doğrudan uygulanamayacağını belirtmiştir.
Genel Göreliliğin Planck ölçeğindeki bu yapısal limitini ve sorunlarını ortaya koyduktan sonra şunu belirtmek gerekir: Bu bölümde ele alınan sorunlar yalnızca GR'nin kendi iç tutarsızlıklarıdır. İki teorinin Planck ölçeğinde birlikte karşılaştığı çatışmaya ise aşağıda gelinecektir. Şimdi GR’ye sorduğumuz aynı soruyu Kuantum Mekaniği için soralım: Bu teori, Genel Görelilikten bağımsız olarak kendi ontolojik zemininde hangi yapısal sorunlarla karşılaşmaktadır?
B. Kuantum Mekaniğinin (QM/QFT) Kendi Zeminindeki Yapısal Krizler
Mikro dünyayı açıklayan Kuantum Mekaniği de Planck ölçeğine doğru geri çekildiğinde kendi matematiksel yapısından kaynaklanan problemlerle yüz yüze gelir. Bilindiği gibi bu teori, arka planda verili ve varsaydığı sabit, durağan bir uzay-zaman sahnesi üzerine inşa edilmiştir. Ancak teoriyi kendi doğduğu yer olan Planck ölçeğinin o mikroskobik sınırlarına inmeye zorladığımızda ciddi sorunlar oluşmaya başlar. Şimdi Kuantum Mekaniğinin bu nihai sınırda kendi yapısıyla nasıl sorunlara düştüğünü üç ana başlık halinde incelemeye başlayalım. Bu konuda çok fazla karmaşaya düşmemek için saygın üniversitelerin akademik kaynaklarındaki açıklamaları esas alacak, konuya aşina olmayanlar için de her birini çeşitli analojiler ve örneklerle anlaşılır kılmaya çalışacağım:
1. Zemin ve Geometri Krizi (Üniterliğin Kaybı)
2. Sonsuz Yoğunluk ve Bilginin Kaybolması (Bilgi Korunumu Krizi)
3. Zamanın ve Yönün Çöküşü (Nedensellik Krizi)
Kuantum Mekaniği ve Kuantum Alan Teorisinin zamanın ve uzayın sabit, pürüzsüz ve değişmez olduğunu varsaydığı bilinmektedir. Schrödinger denklemi veya kuantum olasılık genlikleri, bu sabit zemin üzerinde zamanla ilerler. Bilindiği gibi klasik anlamda 'vakum' terimi uzayın tam anlamıyla boşluk olması demektir. Ancak Kuantum Mekaniğine göre 'Vakum Çalkantıları' (Quantum Vacuum Fluctuations) olarak bilinen yapı uyarınca mutlak, tam bir boşluk yoktur. Üstelik QFT'nin boşluğa yüklediği bu muazzam enerji yoğunluğu Genel Görelilik denklemlerine kütleçekimi kaynağı olarak girdiğinde, gözlenen evrenle uyuşmayan devasa bir uzay-zaman eğriliği krizine (uzay-zamanın daha başlangıçta çökmesi sorununa) yol açar. Şimdi bu özellikler üzerinden maddelere geçelim.
1. Zemin ve Üniterlik Krizi:
“Kuantum Alan Teorisi, doğası gereği arka plana bağımlı (background-dependent) bir çerçeveye dayanır; burada düz Minkowski metriği, zaman evrimi ve olasılığın korunumu (üniterlik) için dinamik olmayan, sabit bir sahne sağlar. Planck ölçeğinde, uzay-zaman metriğini kuantum dalgalanmalarına maruz kalmaya zorlamak, sürekli geometrik arka planı parçalar ve teoriyi tutarlı üniter olasılıkları hesaplayabilmek için gerekli olan iyi tanımlanmış bir zamansal çerçeveden yoksun bırakır.” — Cambridge Üniversitesi, Uygulamalı Matematik ve Teorik Fizik Bölümü (DAMTP), İleri Kuantum Alan Teorisi ve Kuantum Kütleçekimi Ders Notları.
Kuantum teorisi ontolojik uzay olarak kuantum alanlarını kullanır ve bu alanlar çok düşük de olsa enerji dalgalanmaları barındırarak varlığını sürdürür. Onun bu özelliğinden yola çıkarsak yukarıdaki 'Zemin ve Üniterlik Krizi' durumunun daha iyi anlaşılması için şöyle bir benzetme yapabiliriz:
Boşluk dediğimiz vakum alanları aslında içi su dolu bir kap gibidir. Bu su, ortasına sürekli taş atılıyormuş gibi durmaksızın dalgalanır; ki kuantum dünyasının kalbi bu dalgalarla atar. Şimdi bu kabın her tarafına dışarıdan eşit şekilde bastırarak küçülttüğünüzü hayal edin. Kap küçüldükçe suyun dalga boyları kısalır ve dalgalar çılgınca üst üste binmeye başlar. Dalgaların üst üste binmesi, içerideki enerjinin geometrik olarak katlanması demektir. Kabı Planck ölçeği (10⁻³⁵ metre) kadar mikro bir sınıra sıkıştırdığınızda, o dalgalar artık o kadar vahşi ve o kadar yüksek frekanslı hale gelir ki sistemin deterministik ve öngörülebilir yapısı tamamen bozulur. Ne kap dayanabilir bu basınca ne de su.
Tabii burada normal olarak insanların aklına, bir alanda hareket eden bir şeyin alanı sıkıştırıldıkça sonunda hareket edemez hale gelip duracağı düşüncesi gelir. Ancak Kuantum Alan Teorisinde durum tam tersidir. Normal durumda dalgalar kendi boylarında devam eder. Burada dalga boyu, basitleştirerek söylersek iki dalga tepesi arasındaki mesafe demektir. Yapısı gereği sürekli oluşarak devam eden dalgaların kabı daraltıldığında dalgalar arasındaki mesafeler de daralır ve kısalır. 10⁻³⁵ metre kadar mikro sınıra gelindiğinde Heisenberg’in Belirsizlik İlkesi devreye girer. Böylece momentum ve enerji dalgalanmaları sonsuza doğru fırlar. Bu durum aynı zamanda üniterliği, yani kuantum teorisinde olasılıkların toplamının 1 olması gerektiği kuralını (unitarity) ihlal etme noktasına getirir. Amiyane bir tabirle kabını, yani yapısını darmadağın eder ve denklem anlamsızlaşır. Şimdi gelelim ikinci maddeye:
2. Enerji Yoğunluğu ve Bilgi Korunumu Krizi:
“Planck uzunluğuna (10⁻³⁵ m) yaklaşan mesafeleri incelediğimizde, Belirsizlik İlkesi yerel enerji dalgalanmalarının sonsuzca ıraksayacağını (divergent) öngörür. Bu renormalize edilemez (sadeleştirilemez) davranış, yerelleştirilmiş kuantum durumlarının arka plandaki vakumu istikrarsızlaştırdığı anlamına gelir. Bu durum, dalga fonksiyonunun standart üniter evriminin başarısız olduğu mikroskobik tekillikler ortaya çıkararak, kuantum bilgisinin mutlak korunumu ilkesini doğrudan tehdit eder.” — Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT), Teorik Fizik Merkezi, Ultraviyole Iraksamalar ve Kuantum Mekaniği Yayın Serisi.
Yine gerektiği için şu ön bilgiyi vereyim: Fiziksel teorilerin kurulduğu en sarsılmaz temel, evrendeki toplam enerji miktarının mutlak olarak korunduğu gerçeğidir. Bu yasaya göre 'enerji yoğunluğu' meselesi şudur: Mevcut evren ne kadar genişlerse genişlesin ya da tam tersine, bu bütünsel yapı mikroskobik ölçeklere doğru ne kadar küçültülürse küçültülsün, enerjinin toplam miktarı asla değişmez. Dolayısıyla modern fiziğin Planck ölçeğine doğru gerilerken karşılaştığı sorun, miktarı sabit olan bu enerjinin mekânsal olarak daraldıkça ulaştığı ekstrem enerji yoğunluğudur.
Şimdi bunu yukarıda verdiğimiz içinde su olan kap örneğiyle daha iyi anlaşılır kılalım. Ama bu kez evren büyük olduğu için bu suyun bulunduğu yeri bir okyanus olarak kurguluyoruz. Okyanustaki dalgalar hidrodinamik yasalar doğrultusunda ilerler. Eğer bir şekilde sıkışırlarsa aralarındaki mesafe giderek daralır ve birbirinin üzerine binerler (girişim). Sonunda sıkışmayla orantılı olarak devasa tsunami dalgaları halini alırlar. Aynı şekilde enerji yoğunluğu gereği, okyanusun hareketleri Planck ölçeğinin mutlak sınırına doğru büzüştükçe, bir noktada klasik makroskopik dünyanın o statik 'katı madde' durumu artık tamamen ortadan kalkar; geriye yalnızca ekstrem boyutlarda bir enerji yoğunluğu kalır. Kuantum teorisine göre her sıkışma bu dalganın katlanarak büyümesine sebep olur ve sonsuzluk dediği noktaya geçer. Sizin anlayacağınız 'enerji yoğunluğu' maddesinin söylediği şey, amiyane bir tabirle devasa okyanus dalgasını bir leğene sığdırmaya çalışmak gibidir. Çünkü kuantum ölçeğinde hareket asla durdurulamaz; bu muazzam devinim yapısı gereği o daracık hacme hapsedildiğinde, sönümlenmek yerine kendi kabını (alanını) darmadağın eder ve bildiğimiz fiziğin sınırlarını yırtar.
Bilginin korunumuna geçerken önce şu notu aktarayım: Bilginin korunumu sorunu Kuantum Mekaniğinin sorunudur; Genel Göreliliğin uzay-zaman geometrisinde doğrudan bir karşılığı yoktur. Bu kriz, tamamen Kuantum Mekaniğinin olasılıkların korunumu (üniterlik) kabulünden doğan bir sorundur; üstelik tartışmalarda tam olarak hangi 'bilginin' korunduğu bile belirsizdir. Fizikteki bu korunan bilgi konusunu ayrı bir makalede ele alacağım; çünkü çok karmaşıktır, burada sadece özet bir açıklamayla geçeceğim. Şimdi konuyla ilgili akademik verileri kaynaklarıyla vererek başlayalım:
Üniterlik ve Olasılığın Korunumu: Stanford Encyclopedia of Philosophy ve MIT OpenCourseWare (Quantum Physics) kaynaklarına göre üniterlik, bir kuantum sisteminin zaman içindeki evrimi boyunca tüm olası sonuçların ihtimallerinin toplamının her zaman kesin olarak 1 (%100) kalması zorunluluğudur. Matematiksel olarak, zaman evrim operatörünün (U) Hermitien eşleniğiyle çarpımı birim matrisi verir (U†U = I). Bu durum, kuantum sistemlerinin zaman simetrisine sahip olduğunu ve gelecekteki bir durumdan geçmişteki durumun eksiksiz ve tek bir ihtimalle geri hesaplanabileceğini (Geri Döndürülebilirlik / Reversibility) söyler.
Buradaki 'üniterlik' (unitarity) teriminin küçük bir açıklamasını yapayım. Unitarity; 'bütünlük yapısı, özü ve esası korunan, değişmeyen' demektir. Zamanda ileriye de gidilse geriye de gidilse aynı kurallar işler. Daha anlaşılır şekilde söylersek bir otomobilin motor aksamına benzetebiliriz; otomobil ileriye de gitse geriye de gitse motordaki pistonlar tamamen aynı mekanik düzende çalışır. İşte bu sistem QFT’de genel anlamıyla bilginin ve olasılık sisteminin korunması için temel kuraldır. Dolayısıyla üniterlik, bir kuantum sisteminde olası tüm sonuçların ihtimallerinin toplamının her zaman '1' (yani %100) çıkması zorunluluğudur. Aslında burada söylediği şey özel bir aksiyom değildir. Bilindiği gibi istatistiksel matematiğin olasılıkla ilgili 0 ve 1 (binary) yapısı zaten bunun üzerinedir. Kısaca olasılıkta 0 yüzde sıfırdır; 1 ise yüzde yüzdür, yani olması kesindir. Arkasında ne kadar sıfır olursa olsun kesin olacak bir değerdir. Bunun için de basit bir örnek vereyim: 1 metrelik bir cetveli neresinden ve kaç parçaya bölerseniz bölün, onları bir araya getirdiğinizde toplamı yine bir metre olmalıdır. Kuantum teorisi temel olarak olasılık dağılımları üzerine kurulduğu için burada hassas davranır. Olasılıklarda bir karmaşıklık olmasın diye böyle bir ön şart getirilir; ancak dediğim gibi olasılıkta sistem zaten bu şekildedir.
Kopyalanamazlık Teoremi (No-Cloning Theorem): William Wootters ve Wojciech Zurek ile Dennis Dieks’in öncü makalelerinde (Nature / Physics Letters, 1982) ve Asher Peres’in kuantum bilgi kuramı çalışmalarında kanıtlandığı üzere; kuantum mekaniğinin doğrusal yapısı (linearity) gereği, bilinmeyen özgün bir kuantum durumunun (bilgisinin) birebir kopyasının çıkarılması fiziksel olarak imkânsızdır. Bu yönüyle kuantum bilgisi, kopyalanamaz ve benzersiz bir 'parmak izi' niteliğindedir.
Zaten burada kendisi açıklama yapmıştır: Korunan bilgi için 'parmak izi gibidir, birbiriyle aynı olamaz' denmektedir. Ancak bu 'kopyalanamazlık' ilkesinde büyük bir mantıksal çelişki vardır. Bu ilke, kuantum bilgisinin kopyalanamaz olduğunu, yani bir parmak izi gibi benzersiz olduğunu iddia ederken; Steven Weinberg gibi fizikçiler korunan bilginin sadece parçacık oranları ve kuantum sayıları (baryon sayısı, lepton sayısı, spin ve yük oranları) üzerinden formüle edildiğini ve parçacık etkileşimlerindeki bu oranların birebir korunmasının üniterliğin bir gereği olduğunu savunurlar. Buna göre bu oranlar evrenin her yerinde sayısız defa tekrarlanan birer kopyadan ibarettir ve sistem ancak bu aynı, benzer oranlar üzerinden veri kaydedebilir.
Görülüyor ki Kuantum Mekaniği, neyi 'bilgi' olarak tanımladığı konusunda kendi içinde derin bir paradoks barındırmaktadır. Zaten düşünsenize, parmak izi ilkesini kabul ettiğinizde ekstrem durumlar ortaya çıkar. Örneğin enerjiden meydana gelmiş bir bulgur tanesini ele alalım. Enerjinin korunumu yasasına göre bulgur tanesi için Planck ölçeklerinden bu yana geçirdiği değişimlerin, halden hale dönüşümlerin her birine ayrı bir parmak izi atamak zorunda kalırsınız. Bu durumda elinizdeki bir bulgur tanesinin bilgisi evrenden daha büyük olabilir demektir. Bu ilkeyi fizikçiler de zaten tartışmaktadır.
Aslına bakarsanız benim bilgi korunumu konusunda —Weinberg gibi fizikçilerin dediği oransal yapıda bile olsa— çok daha önemli bir soru işaretim vardır, o da şudur: Akıl almaz hızlarda var olan ve yok olan bu parçacıkların ya üreme esnasında ya da üretildikten sonra oranlarının korunması sayısal bir işlemdir. Yani ne şekilde izah ederseniz edin ortada bir sayma işlemi vardır. Oranlar korunuyor deniyorsa, demek ki ortada değişkenlik durumu vardır. Öyleyse bu durumlar arasında oranın korunması, nasıl gerçekleştiğinden bağımsız olarak kesinlikle sayısal bir işlemdir. Üstelik zorunlu olarak hem üretilenlerin hem de yok olanların sayılması gerekir. Eğer bir fabrikasyon sistemiyle bu oranları koruyacak şekilde üretiliyor desek bile yine yok olanların miktarının tespiti gerekir; yani yine oranın korunması için sayma işlemi şarttır. Olay, miktarı değişmeyen enerjinin içerisinde sadece fabrikasyon bir üretim değil, eksilenin nerede sayma işlemine girdiği, yani nasıl tespit edildiği ve oranın böylece korunduğu meselesidir. Kaldı ki sadece var olan parçacıklar üzerinde oran korunuyor olsa bile bir sayma işlemi zorunlu görülmektedir; bunun sonradan ya da üretilme aşamasında olması fark etmez.
Son olarak şu durum bilgisini de vereyim: Bilgi; soyut ya da somut herhangi bir özneyle ilişkili, onu tanımlayan enformasyondur ve herhangi bir sistem tarafından ulaşılabilir olması gerekir, yoksa bilgi olmaz. Ulaşılabilir olmak için de yöntem ne olursa olsun varlığını muhafaza etmesi gerekir. Bunun da basit ifadesi, sistemde bir şekilde bir yerlerde kayıtlı olması demektir. Bilgi konusunda daha pek çok karmaşıklık vardır; buna ayrı bir çalışmada değineceğimi belirtmiştim.
3. Zamanın Çöküşü ve Nedensellik Krizi:
Akademik literatürde 'Zaman Problemi' (Problem of Time) olarak bilinen sorun, Genel Görelilik ve Kuantum Mekaniğinin 'zaman'ı farklı biçimlerde ama her ikisinde de temel bir kategori olarak varsaymasından doğar. Bu metnin konumu farklıdır: Zaman, hareketin ve üç boyutun hasıl olmasının bir çıktısıdır; dolayısıyla 'iki farklı zaman' değil, tek bir ontolojik kaynak ve onun tezahürleri vardır. Sıfır zamanda sıralama yoktur; bu, tekillik ve sonsuzluk gibi yanıltıcı sonuçların da kaynağıdır.
“Standart kuantum mekaniğinde nedensellik, operatörlerin pürüzsüz ve sürekli bir zaman parametresi boyunca kronolojik olarak sıralanmasıyla kesin bir şekilde korunur. Planck rejiminde, zaman evriminin kesikli (kesintili) hale gelmesi, sürekli mikro-nedensellik kavramına meydan okur. Zamansal metrik olasılıksal olarak dalgalandığında; sebep ve sonuç arasındaki kesin ayrım, ışık konisi yapısı ve uzaysal yerellik (locality) —Genel Göreliliğin difeomorfizm değişmezliği gereği yerel koordinatların fiziksel gözlenebilir olmaktan çıkmasıyla birlikte— operasyonel olarak tanımlanamaz hale gelir.” — Harvard Üniversitesi, Fizik Bölümü, Yüksek Enerji Teorisi Grubu, Kuantum Mekaniğinin Temelleri ve Uzay-Zaman Geometrisi Seminer Notları.
Aslında yukarıdaki kaynak metin diğerlerinden daha karmaşık gibi görünür ama tam tersidir. Zemininde 'zaman' unsuru vardır. Akademik ifadesiyle kuantum teorisi, sistemin durumunun zaman içinde nasıl evrildiğini tanımlayan bir denklem üzerine kurulu olduğu için zorunlu olarak zamana bağlıdır. Nedensellik de zaten olay sıralaması yöntemidir; önce ve sonraya ilişkili olduğu için o da zamanla ilgilidir.
Bu duruma bir sinema filmi şeridinden örnek verelim: Nedensellik sinema filminde, sahnedeki olayın bir saniyede arka arkaya ortalama yirmi dört kare fotoğraftan oluşması gibidir. Hareketin devamı olan her bir kare, olayın görsel bilgisini kesikli olduğu için bir önceki kareden alır ve kendisininki ile birlikte bir sonraki kareye taşır. Dolayısıyla kareler ileriye doğru da geriye doğru da birbiriyle ilişkili, önce ve sonra dediğimiz düzgün sıralı sabit bilgileri barındırır. Şimdi Planck ölçeğine (uzunluk yaklaşık 10⁻³⁵ metre ve zaman yaklaşık 10⁻⁴³ saniye) inildiğinde, bildiğimiz anlamda sürekli zaman ve uzay dokusu ortadan kalkar; zaman bu vasfını yitirir. Bundan dolayı filmdeki sıralı kareler, önce ve sonra yapısı, yani nedensellik yok olur; sıralamanın kendisi, kareler arasındaki kesim çizgisi (splice) ve görüntü piksellerinin düzgün yapısı bulanıklaşıp özelliğini yitirir, her şey artık tanımsız hale gelir. Yani yapının, Kuantum Mekaniğinin işlemediği bir noktaya gelmesi söz konusudur. Schrödinger Denklemi ve Heisenberg’in Belirsizlik İlkesi, üzerinde dalgalanacak bir uzay-zaman geometrisine ve zaman parametresine ihtiyaç duyar; bilindiği gibi bu teoriler olasılıksal yapı üzerinedir. Olasılık ise doğası gereği zamanla göbekten bağlıdır. Geleceğe doğru akan bir zaman parametresi yoksa 'ihtimal' kavramı da var olamaz. Planck ölçeğinde zaman kendi yapısını yitirdiğinde, olasılık da zorunlu olarak devreden çıkar ve onu taşıyan örnek uzay tamamen yok olur. Üniterlik yasası matematiksel olarak havada kalır; çünkü altınızda zemin yoksa neyin nerede olacağının ihtimalini hesaplayamazsınız. Eğer uzay-zaman sürekliliği yoksa ne zaman vardır ne de yön; belirsizlik parametreleri tanımsız kalır ve Kuantum Mekaniğinin olasılık motoru tamamen durur.
C. İki Teorinin Birlikte Karşılaştığı Çatışmalar ve Graviton Çıkmazı
Şimdi gelelim bu iki teorinin Planck ölçeklerinde birlikte yaşadıkları ve bir araya gelmek istediklerinde ortaya çıkan sorunlara. Önce her zamanki gibi bu konudaki MIT, Cambridge, Stanford ve Harvard gibi saygın üniversitelerin kaynaklarında belirgin dört madde olarak sıralanan temel problemleri verelim:
1. Kütleçekiminin Pertürbatif Olarak Renormalize Edilememesi
2. Deterministik Uzay-Zaman ile Belirsizlik İlkesi Çatışması
3. Zaman Problemi (Arka Plan Bağımsızlığına Karşı Arka Plan Bağımlılığı)
4. Kara Delik Bilgi Paradoksu ve Üniterlik
Burada şu önemli ayrıntıyı vereyim: Genel Görelilik (GR), yukarıdaki sorunlardan yalnızca tekilliğe indiğinde denklemleri işleyemez hale gelen, geometrisini kaybedip tek bir noktaya sıkışan ve anlamsızlaşan bir yapıdadır. Diğer sorunlar QFT'nin masaya getirdiği sorunlardır.
Fark edeceğiniz üzere, yukarıda bu durumları anlaşılır analojiler vererek ana hatlarıyla açıkladım; dolayısıyla şimdi yeni analojilerle konunun tamamen anlaşılır olmasını sağlayacağım. Çünkü sorunların ortaya çıktığı Planck ölçeğine inildiğinde uzay-zaman özelliklerini yitirir. Planck ölçekleri sınırında her iki teori de birlikte de olsalar, kendi başlarına da olsalar var olabilmek için uzay ve zamana zorunludurlar. Dolayısıyla o sınır ölçeklerinde henüz uzay-zaman olmadığında hangi sorunlar olursa olsun fark etmez, hepsi de zaten geçerliliklerini yitirirler.
Kuantum teorisini yukarıda okyanus ve tsunami dalgası örnekleriyle anlattım. Konsepti basitleştirmek adına evreni bir kâğıt üzerine çizilmiş 10 cm çapında bir daire olarak düşünelim. Tabii elimizdeki bu 10 santimetrelik daireyi, evrenin en küçük yapı taşına, yani Planck ölçeğine kadar büyüteçle yakından baktığımız bir mikroskop görüntüsünün 10 cm ölçeğinde gibi düşünün. Şimdi bu dairenin sınırlarını merkeze doğru daralttığımızı, örneğin adım adım 1 cm'ye düşürdüğümüzü varsayalım. Kuantum matematiği gereği, bir hacmi veya ölçeği daraltma eylemi (sıkıştırma), Belirsizlik İlkesi uyarınca o bölgedeki dalgalanma enerjisini katlanarak artırır. Sistem kapalı olduğu ve enerjinin kaçabileceği bir 'evren dışı' bulunmadığı için, daraltılan her mertebede açığa çıkan bu kuantum eylem enerjisi ile kesilen kısım da merkezde kalan alana yığılmak zorunda kalır. Çapı sıfıra (Planck ölçeğine) doğru küçülttükçe odaklanan enerji yoğunluğu sonsuza yaklaşır. Dahası Genel Görelilik açısından bakıldığında, bu kadar dar bir alana sıkışan enerji kendi olay ufkunu (mikro bir kara delik sınırını) oluşturarak ölçüm ve yerelleşme imkânını bizzat ortadan kaldırır. Sonuç olarak teorinin matematiği kendi tanımladığı bu sonsuzluk altında tüm zeminini kaybeder ve işlevsiz hale gelir.
Bir türlü çözülemeyen ana sorun kütleçekimi ve kuantumdur: Graviton nedir ve neden birleşmek zorunda kalıyorlar? Bunun iyi anlaşılması için önce yapıyı açıklayayım.
Newton’ın G sabiti (kütleçekim sabiti), her iki teoride de kütleçekiminde esas alınır ve bu sabitin esaslarına göre kendi matematiklerini oluştururlar. G sabiti boyutlu bir büyüklüktür (Dimensional Quantity). Sayısal değeri; kütle, uzunluk ve zaman gibi temel büyüklüklerden oluşur ve değeri hangi ölçüm sisteminin (metre-kilogram-saniye gibi) seçildiğine bağlı olarak değişir. Dolayısıyla metre, kilogram, saniye gibi fiziksel birimlere ve standartlara ihtiyaç duyar.
Kuantum Alan Teorisi (QFT), kütleçekimini ve onun varsayımsal taşıyıcı parçacığı olan gravitonu bu G sabiti üzerinden değerlendirdiğinde çözümsüz bir krizle karşılaşır: 'Kütleçekiminin Pertürbatif Olarak Renormalize Edilememesi'. Tabii burada pertürbasyon kelimesini kısa ve basit bir şekilde açıklamak gerekir. Fizikte pertürbasyon, sonsuz tekrar eden bir matematiksel döngüyü (1/3'ün 0,333... şeklinde sürmesi gibi) kesmek için kullanılan zarif bir yaklaşımdır. Tıpkı 1 metreyi 99,9999 cm sayıp sorun olan 0,0001 cm'lik kısmı paranteze alıp ayrıca hesaba katmak gibidir. Yani sorun yaratan kısmı tolere edilebilir bir küçüklüğe geldiğinde kesip işi halleder. Ancak gravitonun yapısı diğer kuvvetlerden farklıdır. Diğerleri boyutsuz büyüklük (Dimensionless Quantity), graviton ise boyutlu büyüklük (Dimensional Quantity) yapısındadır. Bundan dolayı pertürbasyon yöntemiyle halledilemez. Şimdi boyutsuz büyüklüklerden başlayalım.
Diğer üç temel kuvveti (elektromanyetik, güçlü ve zayıf kuvvetler) yöneten eşleşme sabitleri (coupling constants — ki bu eşleşme sabiti, tıpkı halterde sporcunun sıkletine göre kaldırabileceği yükün sınırını belirlemesi gibi, bir parçacığın o kuvvetle ne şiddette etkileşime gireceğini belirleyen katsayıdır) ise Boyutsuz Sabitler (Dimensionless Quantities) grubundadır. Bu da basitçe şöyle işler:
Matematikte herhangi bir rakamı, örneğin '2' sayısını ele alalım. Bu sayı tek başına hiçbir nesneye işaret etmez. İster 2 elma, ister 2 kilometre, ister 2 saniye olsun; '2' sayısı iki şey arasındaki salt ilişkidir. Şimdi boyutlu ve boyutsuz sabitlerin ne yaptığının daha iyi anlaşılması için alışveriş faturası analojisiyle açıklamaya çalışayım:
Boyutsuz Birinci Tip Fatura (Diğer Üç Kuvvet): Boyutsuz sabitlerde fatura harcamaları Dolar cinsinden yapılmaktadır. Bütün kalemler de hep Dolar cinsinden yazılır (tıpkı yukarıda örneklediğim 2 rakamı gibi). Hesaplamalarda her mertebede ortaya çıkan uyumsuzlukları (sonsuzlukları) dengelemek için faturaya yeni kalemler eklersiniz: 'Hizmet bedeli', 'işlem bedeli' gibi... Bu kalemler sınırlı sayıdadır; birkaç ekleme yapınca fatura kapanabilir (fizikteki adıyla renormalizasyon sağlanır). Yani diğer üç temel kuvvetteki sonsuzluklar bu şekilde halledilebilmektedir. Tabii bu sonuç kullanılan matematiksel yöntemin (boyut analizinin) dayattığı bir zorunluluktur; yani işlem mekanizması gereği budur.
Boyutlu İkinci Tip Fatura (Kütleçekimi): Eğer '2 metre', '4 litre' veya '5 kilogram' dediğinizde burada '2' artık boyut kazanmıştır; bir metre çubuğuna veya bir kilogramlık ağırlığa bağlanmıştır. Bu sayının anlamlı olması için 'metre', 'litre' veya 'kilogram' gibi fiziksel nesnelerin (veya standartların) var olması gerekir. Yine fatura analojisine devam edelim: Bu kez farklı bir fatura yazılım sistemi gibi düşünün; bir kalem bir kere yazılıp meblağı belirlendi mi değiştirilemez. Dolayısıyla her yeni yüksek enerji mertebesinde ortaya çıkan yeni harcama için mecburen yeni bir kalem icat etmeniz gerekir (fizikteki adıyla sonsuz serbest parametreler). Üstelik sorun sadece meblağın büyümesi değildir; G boyutlu bir sabit olduğu için her yeni kalem farklı bir para birimiyle (takas birimiyle) yazılır. Fatura başta TL ile başlar ama her yeni mertebede kullanılan birim artık TL değildir; Euro, Altın, Platin gibi piyasada karşılığı olmayan yepyeni bir 'döviz/takas birimi' icat etmeniz gerekir. Üstelik her yeni birim bir öncekinden daha büyük bir değere karşılık gelir. Fatura hem hiç kapanmaz hem de kalemler tek bir para biriminde tutulamayarak kontrolden çıkar.
Graviton ve Genel Göreliliğin Diyaloğu: Kuantum Mekaniği, gravitonu da diğer parçacıklar gibi varsaymak ister ama olamaz; çünkü gravitonun etkileşimi G sabitine tabidir ve bu yüzden kütleçekimsel süreçler boyutsal bir büyüklük üzerinden yürür. Bu esaslara göre QFT'nin kütleçekimi parçacığı olan graviton, Genel Göreliliğin (GR) geometrik kütleçekimiyle birleştirilmeye kalkıldığında ne olur? Bunu kendi aralarında bir diyalog analojisiyle kurarsak daha iyi anlaşılır:
Diyelim ki graviton Kütleçekimine gelir ve 'Beni buraya gönderdiler ama bilmelisin ki ben ancak düz ve sabit bir arka plan sahnesinde (Minkowski) bir dalgalanma olarak var olabilirim; dinamik bir eğrilik içinde tanımım çöker' der. Kütleçekimi ise cevap verir: 'Ama senin varlığın ve taşıdığın enerji bizzat benim uzay-zamanımı büken unsurdur. Uzay-zamanım senin gibilerin varlığından dolayı eğiliyor. Ben sana düz bir sahne varsayımı sağlasam bile, senin kendi enerjinle sürekli kendi kütleçekimini üretme özelliğin (öz-etkileşimin) yüzünden Planck ölçeğine geldiğimizde o sahneyi öyle bir bükeceksin ki, katlanan sonsuz enerji yüzünden ne sahne kalır ne oyuncu...'
II. Matematiksel Ekstrapolasyonların Gerçeklikle Yüzleşmesi: Entropi, Zaman ve Simetri
İlk bölümde, birçok açıdan deneylerle kanıtlanmış Genel Görelilik ve Kuantum Mekaniğinin güncel fizik teorilerinin ve matematiksel modellerinin evren için çizdiği tabloyu ortaya koyduk. Kesin olan gerçek şudur: Planck ölçeğindeki olayları inceleyebilecek herhangi bir deneysel veya gözlemsel yöntem mevcut değildir. Bu ölçeklerde bilim sadece matematikle ilerlemek zorunda kalır. Ancak Richard Feynman’ın da belirttiği gibi matematik, aynı fiziksel gerçeklik için çok farklı yöntemler ve denklemlerle de sizi yine aynı sonuçlara götürebilir. Bu gerçeklikten yola çıkarak matematiksel anlaşmazlıkları var oldukları ve ait oldukları yere, yani evrene ve doğa yasalarına götüreceğiz; hakemliği onlar yapacak. Böylece kuramsal fiziğin deneysel olarak ulaşılamayan bu sınırlarda inşa ettiği gerçekliğin, ontolojik evrenin kendisiyle ne kadar örtüştüğünü sorgulayacağız.
Bu ikinci bölümde, geliştirilen modellerin gerçeklikle yüzleştiği sınırları inceleyeceğiz. Matematiksel ekstrapolasyonların düştüğü tıkanıklıkları (Termodinamiğin İkinci Yasası, entropi, bilginin korunması, determinizm gibi) evrenin kendi mutlak yasalarının nerede hükümsüz kıldığını ortaya koyacağım. Tabii yine anlaşılır analojilerle açıklamaya çalışacağım. Önce Termodinamiğin İkinci Yasası olan entropiden başlayalım.
A. Termodinamiğin Birinci ve İkinci Yasası: Geriye Ekstrapolasyon Hatası
Entropi, basitçe bir sistemdeki düzensizliğin ölçüsü olarak tanımlanır ve bu yasaya göre kapalı bir sistemde zamanla azalmaz, yalnızca artar ya da sabit kalır. Yani zamana bağlıdır. Zamanın olmadığı ya da sona erdiği yerde ise bu yapı da sona erer.
Ancak bilim insanları Planck ölçeklerine geriye gidişte mevcut entropik durumu öylece başlangıca götürmeye çalışmaktadır. Bu bir mantık hatasıdır. Zira burada yapılan ekstrapole bir geriye gidiş olmamakta, başlangıçtan itibaren gelişen evrenin entropik durumunun tümü geri götürülmektedir. Bunu şöyle bir analojiyle basitleştireyim: Hızla genişleyen evreni bir tıra benzetirsek, mevcut yaklaşım evrenin başlangıçtan bugüne kadar yüklediği entropi yüklü tırı tam bir U dönüşü yaptırarak geriye, başlangıca doğru götürmeye çalışmaktadır. Oysa Planck ölçeklerine geriye ekstrapolasyon yapıyorsanız tırı U dönüşü yaparak değil, geri vitesine takarak geriye götürüyorsunuz demektir. Böyle olunca da kronolojik olarak önceki aşamalarda tıra yüklenen her ne var ise (bugünün entropisi, bugünün fiziksel yapıları, bugünün karmaşıklığı), hepsi geriye doğru o yüklendikleri aşamaya gelindiğinde otomatikman tırdan iner ve yükten düşer. Bu durum geriye doğru her aşamada tırın yüklendiği her yükü, aldığı kendi noktasında bırakarak geriye gitmesini sağlar. Mekanizma böyle işler.
Madalyonun bir de diğer yüzü vardır: Eğer mevcut ölçekteki entropiyi başlangıç aşamasına götürürseniz, ortaya evrenin başlangıcındaki entropinin aslında düşük olmadığı gibi çelişkili bir sonuç çıkar. Bu, aynı zamanda Termodinamiğin İkinci Yasasının bizzat kendisine aykırıdır. Zira entropik sistem düzenden düzensizliğe doğru giden bir yapıdadır; dolayısıyla tersi de düzensizlikten düzene doğru gider demektir. Peki duruma neden böyle bakılmıyor? Aşağıda değineceğim.
Burada atlanan şey şudur: Termodinamik yasalarda Birinci Yasa (Enerjinin Korunumu) ontolojik olarak önce gelir. Enerji korunumu olmadan İkinci Yasanın (Entropinin) işleyeceği bir zemin yoktur. İkinci Yasa, Birincinin içinde çalışır, üzerinde değil. Öyleyse entropi ne yaparsa yapsın Birinci Yasanın sınırındadır; Planck ölçeğine geri dönüldüğünde zaman ve yapısal düzen henüz başlamadığı için entropi devre dışı kalır ve elimizde yalnızca Birinci Yasanın konusu olan korunmuş enerji kalır. Bunu da şöyle bir analojiyle açıklayalım: Miktarı sabit enerjiyi sonsuz esneklikte bir lastik olarak düşünelim. Bu lastik özelliği itibarıyla halden hale girip hızla esneyerek ve genişleyerek (entropi artışı) evrenin mevcut noktasına gelmiş olsun. Şimdi bu lastiği şişiren ve geren mekanizma her neyse o durduğunda veya bırakıldığında, lastik —yani evren— aynı geldiği şekilde başlangıçtaki haline geri dönecektir. Parçacıklardan atomlara, yıldızlara ve entropi ile bilgiye kadar her ne ortaya çıkmış ve gelişmişse, aynen başlangıçtaki durumuna, yani henüz var olmamışlıklarına geri dönecek, mevcudiyetsiz hale gelecektir.
Üstelik ne ilginçtir ki, bu sorunların merkezinde olan Kuantum Mekaniği, uzay-zamanı arka plandaki sabit sahneye benzetip kuantum olguların da bu sahnedeki oyuncular olduğu analojisini yapar; ama nedense Planck ölçeklerine giderken kendi tanımına ters düşer. Mevcut yasa ve oyuncuları turneye götürür gibi Planck ölçeklerine götürmeye kalkar; ne var ki Termodinamiğin Birinci Yasası buna izin vermez. Eğer sahne ve oynanan oyunu bir sinema filmine benzetirsek daha anlaşılır olur. Böylece başlangıçtan bugüne gelişim ve bilgiler kronolojik olarak kare kare kayıtlı olur. Dolayısıyla yapısı itibarıyla geriye gitme ancak kare kare olabilir; bu şekilde en baştaki kareye kadar gidersiniz. Geriye doğru oynattığınızda da zaten tüm görüntüler, oluşan hareketler ve insanlar geri geri gidiyor olarak gözlemlenir. Kronolojik olarak önceki, geride kalan tüm gelişim kare kare terk edilir. Yok eğer 'illa bütün kareleri götüreceğim' deyip de zorunlu olarak kareleri sırasına göre keserek ya da katlayarak oraya götürüp ilk kareye yığmaya çalışırsanız bu asla mümkün olmayacaktır. Zira zaten o ölçekte zamanın, olasılığın ve determinizmin zemini sona erer, çöker ve tanımsızlaşır.
B. Zamanın Hareket Çıktısı Olması ve Simetri Yanılgısı
Tabii burada aklınıza şu gelebilir: Bilim insanları bu durumları bilmiyor mu? Elbette biliyorlar. Ama eldeki geçerli iki model olan GR ve QFT’nin matematiksel aparatları ve manifoldları ancak bu kadarına izin veriyor; aynı zamanda bilim insanları için de güvenli bir yol sunuyor. Aslında bu problemler genellikle yasaların zaman-simetrik olmasına dayandırılarak yapılan ölçümlerden kaynaklanıyor.
Simetriye gelince; artık biliyoruz ki evren yasalarla başlamıştır. Öyleyse yasalar, doğal olarak bu evrene ait zamanın, uzayın ve yönün ölçeklerinden bağımsız bir yapıdadır. Dolayısıyla sanal olarak da matematiksel olarak da düşünseniz durum değişmez. Bu bağlamda zamanda veya her ne şekilde olursa olsun ileri-geri gibi bir şeyden bahsediyorsanız, bu yasalar için uygun değildir. Bu, tıpkı bir otomobil ileri giderken de geri giderken de motorun pistonları aynı mekanik düzende çalışır demeye benzer ve gereksizdir. Feynman diyagramları (ve Feynman-Stückelberg yorumu) bu konuda çok açıktır: Matematiksel formalizmde pozitron, zamanda geriye doğru giden bir elektron olarak temsil edilse bile; ontolojik gerçeklikte hem elektron hem de pozitron kendi yerel zaman okları doğrultusunda ileriye doğru hareket ederler. Yasalar geriye doğru gidemez; zamanda geriye gitmek demek, yasa için yine ileriye doğru gitmek demektir. Bu tıpkı çift yönlü trafik gibidir: Her iki yönde birbirlerine ters istikamette giden arabalar da ileri doğru gitmektedir. Teorilerin söylediği şekilde zamanda geriye gitme olması için çift yönlü yolda giden arabaların tamamının yönünün aynı olması, ama yan şeritte gidenlerin geri vitesinde karşı yönden geri geri geliyor olması gerekir.
Unutmayın, zaman hareketin bir çıktısıdır. Şöyle düşünün: Diyelim ki bir şekilde oluşmuş bomboş sonsuz bir uzay var; yapısının ne olduğu, neyden ve nasıl meydana geldiği bilinmeyen tam anlamıyla mutlak boşluk uzayı. Eğer içinde enerji gibi herhangi bir şey hareket etmezse zaman belirlenemez. Orada zaman, uzaydan dolayı potansiyeldir ama var değildir, olamaz; çünkü tezahür etmemiştir. Kendisi nasıl tanımlanırsa tanımlansın ampirik evrende zaman, hareket —yani mesafe katetmek için kullanılan enerji— bir çıktısıdır. Dolayısıyla ortaya çıkması (emergence) için minimum bir frekanslık hareket gereklidir. Bu olmadığı müddetçe zaman tanımsızdır. Buna göre zamanda geri gidiyor olması için frekansın ileri değil geriye doğru çekilmesi şeklinde olması gerekir ki bu imkânsızdır. O zaman frekans, zamanda veya değil, gittiği her yön ileri demektir. Bu bağlamda entropi de evrenin başlangıcındaki bu ilk frekans veya frekanslar ne ise onunla başlar.
Literatürde bu konuda bazı açıklamalar vardır. Özellikle mikro dünyada tersinirliği, yani zamanda geriye gidişi iki temel parçacığın esnek çarpışması veya detaylı denge ilkesi (principle of detailed balance) gibi izahlarla açıklarlar. Bir atomun foton yayıp ardından tam tersi yönde aynı enerjide bir fotonu yutması olgularını, ontolojik olarak sürecin zaman ekseninde geri doğru çalışmasıyla tamamen özdeş görürler. Tabii buradaki durum şudur: Fotonlar özdeştirler, o kadar aynıdırlar ki kimliksizdirler. Kısaca giden fotonla geri gelen foton özdeştir; dolayısıyla zamanda geriye gidişe örnek gösterilir. Burada soru şudur: Atomun foton salması ve karşıdan gelen fotonu yutması olayında, eğer zaman geri çalışıyorsa, doğal olarak zamanın sıfırlanması lazım. Bu olayda öyle bir şey oluyor mu? Hayır; zaman doğrusal olarak ilerliyor, sürede geriye doğru bir değişim veya sıfırlanma yok.
Sanırım işin temeli zamanı belirleyen harekettedir. Yukarıda da açıkladığım gibi hareketin temel birimi frekanstır. Her frekans kendi ölçeğinde zaman birimi olarak 'şimdi'ler üreterek ilerler. Geriye gidiş ancak başladığı kaynağa 'şimdi'lerini geri geri silerek dönerse olabilir. Eğer bu şekilde dönmüyorsa zamanda geriye gidiş yoktur, temelsizdir; zaten bu ontolojik olarak da vaki değildir.
Bana göre teorilerde ortaya çıkan sorunların nedeni sadece yasaların simetrik olmasıyla ilgili değildir. Zira Planck ölçeklerine geri gidişte işleyen yasaları değil, onların oluşturduğu örüntü bilgisini götürüyorsunuz. Mevcut durumdaki evrenin kronolojik örüntü bilgisi üzerinden geriye gidiyoruz ve sonunda bütün olay örüntüleri bitiyor; elimizde sadece Birinci Yasanın sahibi enerjinin kendisi kalıyor. Başlangıç anıyla yüz yüze geliyoruz, bu kadar basit. Bu yüzden entropi veya diğer yasalar normal olarak nasıl işlemişlerse o durum değişmiyor. Simetrik olmaları bu duruma müdahale edemiyor; çünkü kâğıt üzerinde gidiyoruz, yani yolun kendisinde yürümüyoruz, harita üzerinde gidiyoruz. Ancak hem Görelilik hem Kuantum, ekstrapolasyon yaparken kendi kavramlarını (eğrilik, entropi, bilginin korunumu, belirsizlik, alan gibi özneleri) matematiksel olarak başlangıca taşımaya çalışıyorlar. Oysa o kavramlar bugünkü mevcut evrenin ürünleridir. Basitçe söylersek, başlangıcı açıklamak için başlangıcın henüz üretmediği şeyleri başlangıca götürmeye çalışıyorlar. Bu hem metodolojik bir hata hem de ontolojik bir çelişkidir.
C. "Çöl" Bölgesi, Renormalizasyon ve Atemporal Yasalar
Madalyonun bir de öbür yüzü vardır: Biz kendi matematiğimizi kullanıyor ve yasaları, evreni keşfediyoruz. Ancak evreni oluşturan yasalar matematik kullanmaz. Hiçbir şeyi saymaz; çarpma, bölme, toplama yapmaz, denklem kurmaz. Hatta iki kere ikinin dört edeceğini dahi bilen bir öznesi yoktur. Bizim matematiğimiz, yasaların ontolojik olarak bize sunduğu olguların ve örüntülerin üzerinden kendimizin oluşturduğu modellerdir, kodlardır. Bu yüzden yasalar teorileri kuran insanın yaptığı matematikle hiç ilgilenmez. Kısaca biz yasaları sadece ontoloji üzerinden tanıyoruz; öyleyse evrensel gerçeklik buna mahkûmdur. Oysa biz yasaların veya evrenin yapısında olmayan varsayımlara ontolojik olarak gerçekleşmiş muamelesi göstererek problem yaratıyoruz. Demem o ki sadece ontolojik sınırlarla gidebiliriz. Örneğin Planck uzunluğu olan 10⁻³⁵ m matematiğin ulaştığı son noktadır. Deneysel ölçümlerimizle ise en fazla 10⁻¹⁸ m (veya 10⁻¹⁹ m) ölçeğine kadar inebiliyoruz. Arada katrilyonlarca katlık bir boyut farkı vardır ve fizik literatüründe buna 'çöl' (the desert) denir. Matematik, parçacığı R = 0 (geometrik hacmi olmayan boyutsuz parçacık modeli) kabul ederek harita üzerinden kendine bir yol çizip bu çölü transit geçer. Ancak bu çöl, doğanın veya parçacığın kendi ontolojisinde karşılaştığı fiziksel bir boşluk veya engel değildir; tamamen doğanın, insan ölçümlerinin ve gözlem kapasitesinin önüne koyduğu teknolojik bir sınırdır.
Bir başka temel soru şudur: Kuantum Alan Teorisi (QFT) tutarlı bir graviton üretebilir mi? Standart Model'in yeniden normalleştirilebilir (renormalizable) ayar teorileri yalnızca spin-0, spin-1/2 ve spin-1 alanları üzerine kuruludur. QFT formalizmine zorla spin-2 ve boyutlu G sabitine bağlı bir graviton eklendiğinde ise teori yüksek enerjilerde (Planck ölçeğinde) sonsuzluklara boğularak çöker. Ancak buradaki 'imkânsızlık' doğanın değil, tamamen QFT'nin sabit arka plan ve pertürbasyon matematiğinin koyduğu yapısal sınırlılıktır. Oysa doğa, Planck ölçeğinden beri hiçbir 'normalizasyon' veya renormalizasyon yapma ihtiyacı duymamıştır; kütleçekimini diğer üç kuvvetle birlikte kendi içinde sorunsuzca var eder. Kısaca gravitonun QFT'de üretilememesi, gravitonun doğada olmadığı anlamına gelmez. İşin ilginç tarafı, QFT'nin asla üretemeyeceği bir şeyi, varsayımsal olarak GR ve G sabiti böyle gerektiriyor diye bunun üzerine denklemler kurup kafa yormasıdır.
Özetlersek buraya kadar iki büyük teori arasındaki uyumsuzluk problemleri çeşitli örnekler ve ayrıntılarla açıklandı. Aslına bakarsanız bu uyumsuzlukların büyük bir kısmı Kuantum teorisinin matematiksel modellerinden kaynaklanmaktadır ve Planck ölçeklerine inildiğinde ortaya çıkmaktadır. Ancak görülen o ki, temelde kütleçekimi sorunu da dahil olmak üzere entropi, nedensellik, olasılıksal yapı, determinizm ve bilginin korunumu gibi başlıca sorunlar, Planck ölçeğine inildiğinde artık orada zaman henüz başlamadığı için tüm ontolojik gelişimlere bağlı zeminini kaybeder. Yani teorilerin ne matematiksel problemleri ne de ontolojik sorunları o noktada anlamlı kalır. Kuantum teorisinin zamana bağlı önce ve sonra kavramı üzerine kurulu deterministik veya olasılıksal sistem yapılarının tümü, zaman henüz başlamadığı için burada artık hükümsüzdür.
Hani imkân olsa da bu sorunları ortaya çıkaran matematiksel sonuçları denklemlerin kendisine sorsanız, onlar da aynı şeyi söyleyecektir: 'Evet simetri, bütüncül ve değişmez bir yapıya sahip, evrensel yasaların temelinde yatan değişmezlik ilkesidir ve bizi ortaya çıkaran yasalara siz simetrik diyebilirsiniz. Ancak biz ontolojik olarak tek yönde giden evrensel olgular doğrultusunda tespit edilmiş ve modellenmiş denklemleriz; ontolojik olarak o yönde gidiyoruz. Zira biz başlangıçtan bugüne kronolojik olarak gelişim, sürekli büyüme ve artış gösteren olgular ve olay örüntüleri üzerine kurulduk. Eğer siz mevcut duruma bakıp 'şimdi böylesiniz, peki ama başlangıçta acaba nasıldınız, neydiniz?' diye yola çıkıyorsanız, mevcut kronolojiyi geriye doğru takip etmeniz gerekir. Nasıl ki bir ağacın nasıl ortaya çıkıp bu hale geldiğini ve gelişimini incelerken tüm ağacı gerisin geri tohumuna sokmaya çalışmazsanız, burada da aynı mantıkla gitmelisiniz.'
Söylediğimiz gibi akıl ve mantık olarak da bu tür sorunların cevabının en güvenilir kaynağı evrenin kendisidir. Ve ona sorduğumuzda o, 'benim başlangıç anından itibaren teorilerinizin ortaya koyduğu sonsuz yoğunluklar gibi sorunlardan haberim yok, hiç tanık olmadım' diyerek doğrudan kendisinin belirleyicisi olan doğayı, yani fizik yasalarını adres gösterecektir. Öyle yapalım ve evren hakkında tek yetkili ve güvenilir yapının, yani kaynağın hakemliğine gidelim ve belirsizlik ile olasılıksal yapıdan başlayalım.
Öncelikle belirsizlik ya da olasılıklılık tanım olarak en kısa zaman diliminde bile sonucun şu anda mevcut olmaması ve sonucu bekleme durumudur. Ne yasalarda ne de ontolojik gelişimde böyle bir bekleme ve sonuç üretme özelliği vardır; olamaz, çünkü hep dediğimiz gibi bu bir işlemci gerektirir. Düşünsenize, başlangıç koşullarındaki belirsizlik ve olasılık ne olurdu? Öncelikle bir plan ve yasa doğrultusunda değilse olguların olasılığı sonsuz olurdu. Kısaca Planck ölçeklerinde ve inanılmaz hızlarda gelişen ve değişen durumlardaki olasılıkların ve dolayısıyla belirsizliklerin sayısı matematikle bile telaffuz edilmesi zor rakamlar olurdu. Bu koşullardaki yasaların zamanın başlangıcından itibaren anlamlı gelişmeler sağlaması mümkün olmazdı; en gelişmiş bir işlemci bile bunu sağlayamazdı.
Kaldı ki zaman barındırmayan (atemporal) fizik yasaları sistem olarak sayma işlemi yapmaz, yani nicelik saymaz, sayamaz. Nicelik saymayan bir sistem, belirsizlik içerisindeki gerekli orantıları nasıl korur? Weinberg 'kuantum dünyası istatistiksel matematiğin kurallarına uyar' demiştir. Buna göre sonucu kurallar belirler demektir. Öyleyse bu olasılıklı yapı içerisindeki ihtimaller hiçbir zaman sonucu değiştirmez; üniter denilen bir yapının kontrolü vardır. Dolayısıyla içinde olasılıklar olan bir yapının 1 ile sonuçlanması zorunludur.
Zaman kullanmayan ya da barındırmayan yasada önce ve sonra olmayacağı için belirsizlik gibi bir olguyu yönetemez ve değerlendiremez. Önce ve sonra, yine kendi oluşturduğu determinist sistemdeki hareketin çıktısıdır. Ancak şu unutulmamalıdır: Zaman hareketin çıktısı olabilir ama tek bir frekans dahi yasaların kontrolü dışında oluşamaz ve çalışamaz. Her olayın, olgunun ne yapacağını ve nasıl sonuçlanacağını yasalar belirler. Ayrıca böyle bir durum için belirsizliği değerlendiren bir sistem ve yapı oluşturması gerekir. Bu sistem olsa bile mantıken her defasında aynı şartlarda aynı sonucu veriyorsa burada belirsizlik yoktur. Yani herhangi bir kuantum alanında hep aynı belirli özellikte parçacıklar ortaya çıkıyorsa, burada belirsizlik değil gerekli şartların henüz oluşmaması durumu var demektir. Zaten böyle olduğu için o parçacık da belli bir kural içerisinde davranır ve sistemde bir karmaşa olmaz.
Bütün bunlardan sonra sadede gelirsek; görünen o ki sorunların temelinde uzay-zaman ve kütleçekimi tanımı ile kabulleri vardır. O zaman mevcut teoriler matematiksel modellerini gözden geçirmelidir. Çünkü belli ki evren resmindeki yapboz (puzzle) parçaları her ikisinde de gayet uygun görünmekte ve koydukları yerde sırıtmamaktadır. Ama şurası kesin ki evrene göre o parça oraya ait değildir. Öyleyse o yapboz parçasını farklı bir yere koymayı denemelidirler. Zira aynı parça yine aynı sonuçları verecek doğru bir yerde olabilir. Muhtemelen çok hassas bir fark vardır ve biz bunu fark edemiyor olabiliriz. Tabii matematiğimiz de bunu görmez; zira biz matematiğe istediğimizi yaptırabiliyoruz. Her iki teorinin yaptığı da budur!
III. Ontolojik Çözüm Önerisi: X-Maddesi ve Faz Duvarı Yaklaşımı
Her iki teoride göz önündeki sorun kütleçekimi gibi görünmektedir; ama aslında sorun uzayın tanımının kendisindedir. Her ne kadar uzay-zamanın bir olduğu söylense de sorun zamandan da bağımsız olarak uzay kavramındadır. Ontolojik olarak bakıldığında uzay yapısal olarak zorunludur ve zaman boyut olarak eklemlenir. Zira uzay da zaman da hareketle ilişkili unsurlardır. Öyleyse burada öncelik uzayın tanımındadır; çünkü ontolojik olarak vardır. Zaman ise onun kendi ve içindeki harekete bağlı bir çıktısıdır; hareket olmadığında zaman sadece potansiyeldir. Bu durumda eğer uzay ontolojik ise izah edilmelidir. Yok, ontolojik değil matematiksel veya varsayımsal ise bu zemin sağlam değildir; zira matematik yoluyla çeşitli ve farklı sonuçlar çıkarılabilir ki öyle de olmuştur. Her iki teori de kendilerine uygun uzay-zaman modelleyip masaya ceplerinde hazır getirmişlerdir. Öyleyse her iki teorinin kurdukları denklemler ve manifoldlar matematiksel olduğu için aynı zamanda uzlaşabilirler de demektir ve bu ontolojik bir zorunluluktur. Zira neresinden bakılırsa bakılsın kütleçekimiyle uzay ve diğer temel kuvvetler ontolojik olarak birbiriyle uyumlu özelliklerin ve vasıfların birlikteliğidir ve bu kesinlikle böyle olmalıdır. Aksi halde henüz başlangıç koşullarında tabiri caizse bir doku uyuşmazlığı olur ve bu evren gerçekleşmezdi.
İkinci zorunluluk, evrenin toplam enerji miktarının mutlak bir korunum yasasına (Conservation of Energy) bağlı olduğu gerçeğidir. Mevcut evren ne kadar genişlerse genişlesin ya da tam tersine, bu bütünsel yapı mikroskobik ölçeklere doğru ne kadar küçültülürse küçültülsün, var olan enerjinin toplam miktarı asla değişmez ve yok edilemez. Dolayısıyla tüm kozmolojik ve ontolojik teoriler bu sarsılmaz sınırlar içerisinde kurulmak zorundadır. Bu durum aşılamaz ve değişmez.
Göreliliğin kütleçekimi teorisi denklemi, uzay-zamanın eğriliğini enerji, kütle ve momentum olarak tanımlar; yani denklemde modellediği iki özne (metrik ve enerji-momentum tensörü) arasındaki ilişkiyi tarif eder. Ama 'Uzay-zaman nedir, daha da önemlisi enerji nereden geldi?' sorularını sormaz; bu sorular açıktadır. Aynı şekilde diğer üç kuvveti de kendi halleri ve özellikleriyle verili kabul eder. Onların da nasıl çalıştığını açıklamaz, teorisini bunun üzerine kurar. Toparlarsak hem Kuantum Alan Teorisi hem de Genel Görelilik, uzayın, boşluğun veya dokunun hangi temel yapıdan kaynaklandığını tarif etmez.
Bence burada gözle görülemeyen şey şudur: Planck ölçeği sınırına gittiklerinde bilim, mevcut ontolojik durum sona eriyor olarak bakmaktadır. Oysa karşılarındaki sınır aynı zamanda evrenin başlangıcıdır da. Bu gerçekten yola çıkarsak Planck ölçeği, bu evrenin ve bu evrene ait keşfettiğimiz yasaların, dolayısıyla bilimin de sınırıdır. Öyleyse Planck ölçeği sınırında biten ve sona eren değil, henüz başlamamış olan nedir onun irdelenmesi gerekir. Bunu çözmedikleri için Planck ölçeklerine adeta bir hiçlik noktasıymış gibi bakmaktadırlar. Böyle olunca da sonsuzluklar ve tıkanmalar gibi problemli yorumlar üretilmektedir. Oysa bu ölçütlerin bir adım berisinde her şey hâlâ yerli yerinde durmaktadır. Yönü yeniden ileriye doğru çevirdiğinizde, daha önce olmuş ontolojik muhteşem sonuçlar sırasıyla yine bugünkü hale gelecektir. Kısaca sorun çıkaran bu ölçekler bilimin ölçümlerinin sınırıdır.
Bence Büyük Patlama (Big Bang) veya Planck ölçeklerine evrenin sınırı gibi, yani ontolojik bir eşik olarak bakılmalıdır. Orada ötesi olmayan bir sınır kabul ettiğinizde —matematiksel veya geometrik fark etmez— oraya ulaştığınızda zorunlu olarak durursunuz ve 'şunlar olur, bunlar olur, sonsuzluk olur, köpük olur' gibi sonuçlar çıkaramaz, sadece orada durursunuz. Mademki burası evrenin sınırıdır; o zaman bu sınıra bağıl ama bilimin ulaşamadığı yerde, evreni başlatacak ama henüz başlamamış olan temel unsurlar olması zorunludur. Çünkü mevcut durumda bu unsurlar, Planck ölçekleri ile ontolojik duruma geçmektedir. Öyleyse böylesine mükemmel bir başlangıcın bir adım ötesi görülemiyorsa, bugünkü bilgilerimize göre bunun tek bir açıklaması vardır: Burada bir faz değişimi ya da benzeri bir dönüşüm gerçekleşmek durumundadır. Zira evrende böyle bir sorun hiç var olmamıştır. İşte bu yüzden burası açıklanamamakta; neyin faz değiştirdiği ve nasıl dönüştüğü konusunda bilgimiz bulunmamaktadır. Zaten mevcut teoriler de kendilerini üzerine inşa ettikleri uzay-zamanın ne olduğunu tanımlamamakta ve açıklayamamaktadır. Hâlbuki uzayın ne olduğu belirli olsa bu karmaşa yaşanmayacaktır.
Mevcut literatürde iki teorinin tartıştığı kütleçekimi konusunda her ikisinin de kendi başına hem matematiksel hem de deneysel olarak kanıtlanmış bölümleri vardır. Ama ortaya çıkış dönemlerine, yani Planck ölçeğine gittiklerinde bu iki model orada işlemez ve çatışır. Öyleyse kendi başlarına ne kadar kanıtlanırsa kanıtlansın, matematiksel ya da ontolojik olarak eksik bir temsil ya da sınırlı bir geçerlilik söz konusudur. Yukarıda da belirtildiği gibi, bu modellerin kendi alanlarındaki iç tutarlılıkları, ayrıştıkları temel seviyedeki varlıksal geçerliliklerini garanti etmez; yani ontolojik (varlıksal) olarak da böyledir diyemeyiz. Basitçe tekrarlarsak: Matematiksel Kanıt 'Eğer kurallar böyleyse, sonuç budur' der (Koşullu Hakikat / Conditional Truth). Ontolojik Geçerlilik ise 'Doğanın özü budur' der (Mutlak Hakikat / Absolute Truth).
Bu bağlamda eğer Kuantum Mekaniği haklıysa ve evrendeki her şey (kuantum alanları, enerji, etkileşimler) parçacıklı ve kesikliyse, o zaman bu alanların üzerinde durduğu o 'sabit zemin' de varsayımsal bir geometrik hayal olamaz. O zemin de o alanların bir türevi, yani ontolojik bir varlık olmak zorundadır. Zira fizikte 'var' demek, etki eden ve etkilenebilen bir yapı, bir özne demektir. Öyleyse evrenin başlaması, nesnenin kendisini ya da nesneye dönüşecek bir özün varlığını zorunlu kılar; aksi halde zaman ve uzunluk kavramları bile oluşamaz. Dolayısıyla Planck ölçeği doğanın sıfır noktası değil, nesnenin dahil olduğu zorunlu varlık noktasıdır.
A. X-Maddesi (Primordial Substance) ve Faz Değişimi
Bu çalışma, söz konusu belirsizliği ve sorunu aşmak adına, bu ölçekte var olan ve tüm fiziksel etkileşimlerin temelini oluşturan 'X-Maddesi' kavramını önermektedir.
X-Maddesi, kelimenin tam anlamıyla ampirik bir yapıyı oluşturacak temel unsur (primordial substance) olarak kabul edilir. Buradaki 'X' hayali veya keyfi varsayılan anlamında değildir. Bu maddeyi tanımlarken ona mevcut fizik yasaları üzerinden keyfi özellikler yüklenmemiştir. X-Maddesini hareket ya da yoğunlaşma gibi herhangi bir eylem (faaliyet) ile tanımlamaktan özenle kaçınıyoruz; zira yoğunlaşma, genişleme gibi kavramlar zaman ve uzay içinde gerçekleşen olgulardır. Dolayısıyla herhangi bir hacim, konum veya kinetik özellik atfedilemeyen, ancak henüz bilinmeyen, kendine özgü iç dinamik özelliklere sahip bir 'temel töz' olduğu varsayılmaktadır. Atomik ölçeklerdeki evrenin enerjisinin de arkasındaki etken öznedir. Tıpkı diğer teorilerde olduğu gibi başlangıçtaki gelişmeleri açıklayabilmek için varsaymak zorunda kalınan temel bir özelliktir.
'X-Maddesi' yaklaşımı, aslında bilim tarihinin en köklü yöntemlerinden biri olan 'Ontolojik Zorunluluk' (Ontological Necessity) kavramına dayanır. Yani: 'Eğer bir sonuç (evrenin varlığı) varsa ve elimizdeki araçlar bunu açıklamaya yetmiyorsa, o henüz keşfedilmemiş bir temel unsura (X'e) sahip olmalıdır.' Zira evren tutarlıdır, ancak bizim onu tanımlama biçimlerimiz tutarlı olmayabilir ya da değildir. Dolayısıyla matematiksel bir yapı, ancak ve ancak doğadaki bir simetriyi veya mekanizmayı 'öngördüğünde' ve bu öngörü deneyle (empirical evidence) sabitlendiğinde ontolojik bir gerçeklik kazanır. Bu konuda modern kuantum kütleçekimi literatüründe (örneğin Cambridge ve Harvard gibi kurumların araştırmalarında) öne çıkan yaklaşım kısaca şöyledir:
“Modern fizikte buna 'Uzay-Zamanın Belirmesi' (Emergence of Spacetime) denir. Yani uzay-zaman temel bir kumaş değildir; kuantum alanlarının veya daha derin bir yapının belirli bir faza gelerek oluşturduğu ontolojik bir sonuçtur.”
İşte ben bu derin kök yapıya X-Maddesi diyorum.
“Bugünün fiziğinde enerjinin ne olduğuna dair hiçbir bilgimiz olmadığını fark etmek önemlidir. Enerjinin belirli bir miktarda, küçük topaklar halinde geldiğine dair somut bir resme sahip değiliz. [...] Enerjinin korunumu, doğanın geçirdiği manifold değişimlerde değişmeyen belirli bir nicelik olduğunu söyler. Bu son derece soyut bir fikirdir, çünkü matematiksel bir ilkedir; bir şey olduğunda değişmeyen sayısal bir nicelik olduğunu söyler. Somut bir mekanizmanın veya nesnenin açıklaması değildir; sadece bir hesaplama yapıp sonunda hep aynı sayıyı bulduğumuz garip bir gerçektir.” — Richard P. Feynman, The Feynman Lectures on Physics, Cilt I, Bölüm 4.
Bu derin yapı üzerine biraz düşünürsek cevabın gözümüzün önünde olduğunu kolayca görürüz: Bilim bugün bile literatürde enerjinin aslında ne olduğunun bilinmediğini söyler. Yukarıda aktardığım gibi Feynman da bunu söyler, James Clerk Maxwell de benzer şekilde ifade etmiştir. Biz enerjiyi onun evreni oluşturan dönüşmüş hallerinden tanıyor ve biliyoruz; ötesini bilmiyoruz. Kısaca söylenen veya kastedilen şudur: Aslında ne olduğu tanımsız ama varlığı kesin bir unsur vardır. Öyleyse enerjinin bilinmeyen halinin de dahil olduğu bu unsur X-Maddesi olarak tanımlanabilir. Bu töz, en basitinden bir faz değişimi yoluyla bizim tanıdığımız enerji çeşitlerine dönüşmüş, böylece ontolojik evren oluşmuştur.
Şimdi de konumuz gereği genel okuyucu için faz değişiminin ne olduğuna ilişkin bilgi verelim:
Fizikte faz değişimi, bir sistemin parametreleri (örneğin sıcaklık, basınç veya enerji yoğunluğu) kritik bir eşiğe ulaştığında, sistemin davranışını düzenleyen temel kuralların ve serbestlik derecelerinin niteliksel olarak değişmesidir. Suyun buz veya buhar olması gibi; moleküler yapı aynıdır ama makro fiziksel kurallar değişir. Örnekleri çoğaltalım:
Su: Belirli bir sayıda molekül bir araya gelip hidrojen bağları ağı oluşturduğu o kritik eşikte, sistem birdenbire kolektif bir nitelik kazanır: Islaklık ve akışkanlık ortaya çıkar.
Demir: Demir elementi 770 °C sıcaklığa ulaştığında Curie sıcaklığına (Curie noktasına) erişir ve bu sıcaklığın üzerinde ferromanyetik (güçlü mıknatıslanma) özelliğini tamamen kaybederek paramanyetik (zayıf mıknatıslanma) özellik göstermeye başlar. Demir bu sıcaklığın altına tekrar soğutulduğunda atomlar yeniden hizalanır ve ferromanyetik özelliğini geri kazanır.
Şimdi bu fiziksel özelliklerden yola çıkarak devam edelim: X-Maddesi, yapısal özelliği doğrultusunda belirli bir kritik enerji/uzunluk eşiğinde (Planck ölçeği) etkileşim yoğunluğuna ulaştığında mesafe, geometri ve 'uzay-zaman' dediğimiz unsura doğru bir faz değişimi gerçekleştirir. Yani uzay-zaman bu faz değişikliğiyle tezahür etmiştir; önceki hali ne ise, oradaki faz değişimiyle uzay-zaman ortaya çıkmıştır.
Hareket uzaya, uzay da harekete zorunludur. Bu bir kısırdöngü gibi görünür; ancak önceki bölümde de belirttiğim gibi gerçekte baktığınızda böyle olmadığını görürsünüz. Her ikisinin de başlangıca ihtiyacı vardır. İşte başlangıç noktasında hareket başladığında her ikisi de kendi özelliklerini oluşturur. Yani bu ilk frekansta —ya da ilk birim hareket her nasılsa onda— uzay-zaman ve entropi, ilk hareketle oluşan çıktılardır. Dolayısıyla burada bir kısırdöngü yoktur; biri diğerinin sebebi değildir, hepsi eş anlı olarak birbirinin varlık koşuludur ve zaman verili olmaksızın gerçekleşen faz değişimi çıktılarıdır.
Dolayısıyla matematiksel denklemlerin birbirini sonsuzluklara sürükleyip 'yok etmesi' veya iki teorinin birbirini imha etmesi çelişkisi ortadan kalkar. Böylece sistem nasıl başladıysa o şartlara döner ve durur. Bu sınırın netliği şudur: Planck ölçeği 'daha altını göremediğimiz' teknolojik bir engel değil; doğanın, uzayın, zamanın ve mesafenin doğrudan bittiği ve başladığı mutlak alt sınırdır. Yani altı olmayan sınırdır: Bu sınırın altında fiziksel olarak tanımlanabilir bir 'daha küçük mesafe' veya 'daha kısa süre' yoktur. Mesafe ve zaman anlamını yitirir; çünkü 'uzunluk' ve 'zaman'ın kendisi zaten bu fazın ürünleridir. Şimdi Büyük Patlama ve Planck ölçekleri gerisindeki o geometrisiz, alansız sınırın dinamiklerine bakalım.
X teorisinde zaman, uzaydaki diğer boyutların ve hareketlerin bir çıktısıdır. Uzay ise ontolojik nesnelerin bir araya gelebileceği veya ayrışabileceği hacimsel/geometrik zemindir. İlk aşamada uzayın (3 boyutlu varlık alanının) belirdiği o ilk ontolojik faz; ikinci aşamada (faz dönüşümünde) ise o alanın içindeki yapıların ve enerjinin belirli bir kritik yoğunluğa erişip 'kütle' ve ona bağlı olarak 'kütleçekimi' olarak adlandırdığımız davranış durumuna geçmesi söz konusudur. Tekrar ediyorum, burada 'aşama' sözcüğünü yalnızca olguları birbirinden kavramsal olarak ayırmak için kullanıyorum; aralarında zaman farkı, öncelik ve sonralık tanımsızdır, basitçe zaman farkı yoktur. Başlangıç çok basittir: Yasalar ve X-Maddesinin (Temel Varlığın) kendi özelliği ve iç dinamikleriyle gerçekleşen bir 'Faz Bir Aradalığı' (Phase Coexistence) vardır. Bu fazlarda hareket, uzay (boyutlar, mesafe), buna bağlı olarak zaman ve tanımlayabildiğimiz enerji ortaya çıkmıştır. Başlayan sistem yoğunlaşma, yani kütle ve etkileşimler şeklinde devam etmiştir. Buna göre kütleçekimi uzaya dışarıdan şekil veren değil, uzay içerisindeki harekete bağlı bir yoğunlaşmanın çıktısı durumuna gelir; böylece sorun olmaktan çıkar.
Aslında Büyük Patlama ya da Planck ölçeklerinde başlayan her şeydir. Uzay oluşmadan önceki hali, korunan enerji şekline bürünmesi ve sonsuzluk adı altında türetilen bütün teorik durumlar Planck ölçeğinde mantıken aynı anda var olmuşlardır; çünkü zamanın henüz başlamadığı bir durumda 'öncesi nasıldı, neye benziyordu?' gibi tanımlar hükümsüzdür ve anlamsızdır. İşte X-Maddesi dediğim konu tam da buradadır: Sıfır zamanda faz değişikliği ve sıfır zamanda faz değişikliği öncesi durum — bunların hepsi sıfır zamandadır. Bu durumu gözden kaçırmak bizi yanıltan ve anlamsız sonuçlara götüren sebeptir. Oraya gidildiğinde sonrası tekillik veya sonsuzluk değildir; uzay-zamana bağlı bir sıralama yoktur. Bilimin ve teorilerin ölçebildiği veya henüz ölçemediği her şey, X unsurunun Planck ölçeği anında ve sonrasında aldığı bir tezahürdür.
B. Uzay Kısırdöngüsü ve Öz-Etkileşim Paradoksu
Kütleçekimi teorisinde kritik soru şudur: Yukarıda X-Maddesinin enerji ve uzay fazlarına eş zamanlı olarak ayrıştığını öne sürdük. Peki ama neden enerji tek başına var olup kendi uzayını sonradan üretemez? Bu zorunluluğun sebebi, mevcut kütleçekimi denklemlerinin içinde gizli duran ve literatürde üzerinde pek durulmayan o derin öz-etkileşim paradoksudur. Kütleçekimi denklemi öncelik ve sonralık gibi bir zaman sıralaması içermez. Eğer böyle bir sıralama yoksa, enerji yapısı itibarıyla kendi kendini besleme (self-reinforcing) özelliğinden dolayı kendi etrafında anlamlı bir metrik yapı kuramaz. Yani enerji, kendi dışına taşacak bir uzay-zaman zemini bulamaz; kendi sınırları içinde kalır. Bu durumda momentumun gerçekleşebileceği bir hareket alanı, yani bir hacim veya mesafe yoktur; momentum ancak enerjinin kendi iç sınırları içinde kalır. O zaman uzay-zamanın ilişkiselliğinden de söz edilemez.
Kısaca enerji, kütleli ya da kütlesiz olarak bir nesne haline geldiğinde bir hacme sahiptir; kendi kapladığı bu hacimle sınırlı kalsa bile evrenin genişleyeceği şekilde bir uzay-zaman oluşturamaz. Burada temelden bahsediyoruz. Eğer kendi kendini besleme esas alınıyorsa —ki mevcut denklemlerdeki problemlere yol açan da özellikle bu durumdur— o zaman kütleçekiminin kendi kendini beslemesi başlangıçta da sorun yaratır. Nitekim enerjide böyle bir özellik zaten mevcuttur. Bu durumda, eğer bunu önleyen başka faktörler varsa —ki evren oluştuğuna göre olmalıdır— o zaman bu faktörlerin mevcut teorilerin denklemlerindeki sorunlar için de geçerli olması gerekir.
Denklemdeki metrik insanın keşfidir. Dolayısıyla başlangıçta ontolojik olarak yalnızca enerji var ve bu enerji de kendi kendini besleme özelliğiyle var olduğu için bu şekilde devam etmelidir; benim esas aldığım budur. İnsanın kullandığı, ölçtüğü, biçtiği matematik evrenin geometrisinin bir sonucudur; onu aşamaz ve onunla çelişmez. İster ampirik deyin ister geometrik deyin, doğanın yapısı insanın keşfedip icat ettiği matematikten çok öncedir. Dolayısıyla bizim bilimimizin bulduğu yasalar, öncelikle ampirik yapıya yani geometrik oluşuma tabidir; o nasıl olduysa onun üzerinde ilerler, onu aşmaz. Bu açıdan baktığımızda bilimin sorunu bu eksiklikten kaynaklanmaktadır: Doğayı açıklamakta uygunsuzluk gösteren teoriler, denklemler, manifoldlar ve çıkarımlar kendileriyle sınırlıdır; doğayı ilgilendirmez.
Einstein alan denklemleri doğrusal değildir (non-linear). Yani metrik, kütle-enerjinin bir fonksiyonudur ve cisimlerin nasıl hareket edeceğini söyler (jeodezik denklemi). Kütle-enerji metriği belirler, metrik de cisimlerin nasıl hareket edeceğini belirler. Yani kütle-enerji, kendisinin nasıl hareket edeceğini zaten kendisi belirler; kütle-enerjinin hareketi de metriğe bağlıdır. Kısaca denklemdeki enerji ve jeodezik geometri birbirinden bağımsız iki ayrı varlık değildir; aynı şeyin iki yüzüdür. Öyleyse metrik enerjiye içkindir. Yani ortada başka bir özne yoktur; tek özne vardır, o da kütle-enerjidir (veya onun uzay-zaman dokusundaki bütünsel varlığıdır). Bu bağlamda kütle-enerji kendisinin ne yapacağını yine kendisi belirliyor demektir. Öyleyse ampirik açıdan baktığımızda ortada bir kısırdöngü yoktur. Metrik, enerjinin harekete geçmesine, yani Büyük Patlamanın başlamasına bağlı bir unsurdur.
Ortada üç tane kavramsal bilinmez vardır: Uzay, metrik ve enerji/kütle. Bu üç özne de ontolojik olarak tanımlanmamıştır; Einstein denklemleri yalnızca bunları birbirine bağlar. Bu teorilerin ellerine bir tek uzay verirseniz, her ikisi de buna göre metriklerinde ya da manifoldlarında değişiklik yaparlar. Bu bir tercih değil, zorunluluktur.
Zira 'enerji kendi kendini büker' derken şunu kastediyoruz: Enerji, kendi dağılımı aracılığıyla, kendi içinde hareket ettiği geometriyi belirler. Yani: Enerji geometriyi belirler (Einstein denklemi), geometri de enerjinin nasıl hareket edeceğini belirler (jeodezik denklemi). Bu bir döngüdür; tek töz kendi üzerinden kendi kendini etkiler. Buna öz-etkileşim (self-interaction) diyebiliriz. Metrik ölçer, tensör ölçülür; ama ölçülen şey de ölçenin içindedir. Cetvel kendi kendini ölçmektedir. Ampirik duruma ve ontolojiye baktığınızda kütle enerjinin bir fazıdır, uzay da enerjinin bir fazıdır; aksi takdirde doku uyuşmazlığı olur ve etkileşemezler. Dolayısıyla 'kütle uzayı büker' cümlesi, aslında enerjinin bir fazının, enerjinin başka bir fazını büktüğünü ifade eder. Ontolojik özne enerji, etkisel özne kütledir; ama ikisi aynı aktörün farklı rolleridir. Uzay-zaman içindeki maddeye 'beni bük' der; madde de 'sen zaten benim ve biz bükülüyüz, özümüz öyle' yanıtını verir. Buradaki paradoks ortada iki ayrı unsurun olmamasıdır. Bu yüzden özdeki bu bükülme olayı dışarıda bir uzaya izin vermez; çünkü enerjinin sınırı büküldüğü şekli alacaktır, dolayısıyla dışarıda bir uzay boşluğu oluşmayacaktır. Ancak denklemde sanki iki özne var gibi görünür: Biri ontolojik (var olan, temel olan), diğeri etkisel (etki eden, davranış gösteren). Buradan yola çıkarsak momentum da olmayacaktır; olsa bile içe doğru olacaktır, yani dışarıya yön olmayacak, kendi merkezine doğru çekim olacaktır. İşte çekimin bir uç sınırı ya da kendi içine tamamen çökmesine engel bir sınır olmadıkça sonuç budur — velev ki negatif basınç gibi bir durum böyle bir sınır oluşturmamış olsun.
Düşünsenize, eğer enerji tek başına varsa ve onu farklılaştıracak, dağıtacak, 'açacak' ikinci bir şey yoksa, enerji kendi üzerine çöker ve sonsuz yoğunlukta kalır. Soru şudur: Enerji neden tek başına 'açılamaz'? Zira enerji bir faz, bir töz, bir 'ham madde' olsun; eğer onu yayacak bir uzay yoksa, onu taşıyacak bir mesafe yoksa ve onu farklılaştıracak bir boyut yoksa, o zaman enerjinin 'yerleşeceği' hiçbir yer yoktur. Her şey tek bir noktada olur; bu da sonsuz yoğunluk demektir.
Burada bir başka soru ortaya çıkar: Neden enerji tek başına kalmıyor da uzayla birlikte doğuyor? Bu 'birlikte doğma' zorunluluğu nereden geliyor? İşte X-Maddesi tam burada devreye girer: X-Maddesi, doğası gereği fazlara ayrılan bir tözdür. Enerji fazı, uzay fazı olmadan var olamaz; uzay fazı da enerji fazı olmadan var olamaz. Bu yüzden ikisi eş zamanlı doğar. Yani 'sonsuz yoğunluk' problemi, X-Maddesinin faz yapısı tarafından baştan engellenir. Enerji hiçbir zaman 'tek başına' değildir; çünkü tek başına var olması X'in doğasına aykırıdır.
C. Sonuç: X-Maddesi Neleri Çözer?
Evren baştan beri kadük veya yamalı bir sistemle çalışmıyor. Doğa yasaları, Planck ölçeğinde iki ayrı mekanizmadan oluşmuyor. Sorun doğada değil; sorun, bizim o tek ve kusursuz kök yasayı iki farklı uçta (makro ve mikro) iki farklı dile tercüme edip, sonra Planck ölçeğinde bu iki dilin birbiriyle konuşmasını beklememizdir.
Bu modelde X-Maddesi, mevcut teorilerin ürettiği krizleri tek tek tamir eden ikincil bir mekanizma değildir; aksine o krizlerin oluşmasına izin vermeyen mutlak Faz Duvarı'dır (Phase Boundary). Mevcut teoriler Planck ölçeğine ulaştıklarında burayı bir duvar olarak değil, ötesine geçip matematiksel sonsuzluklar üretebilecekleri bir boşluk olarak görürler. Oysa evren, minimum Planck ölçeğiyle eş zamanlı olarak beliren bu faz sınırının gerisine geçmez; çünkü bu sınırın ötesi, bizim bugün enerji olarak tanıdığımız ve dönüşmüş hallerinden bildiğimiz yapının henüz tanımlanmamış kök/töz halidir (X-Maddesi).
Dolayısıyla birinci ve ikinci bölümlerde ortaya koyduğumuz tüm krizler —boyutlu G sabiti nedeniyle renormalizasyonun tıkanması, uzay-zamanın tekilliğe çökmesi, zamanın ve nedenselliğin kaybolması, geri ekstrapolasyonda entropinin başlangıca yığılması ve başlangıçtaki üniterlik krizi— bu Faz Duvarı'na ulaştıkları anda zeminlerini yitirirler. Çünkü bu duvar aşılmaz; bu noktada mevcut teorilerin çökmesi doğanın bir çıkmazı değil, uzay, zaman, kütle ve enerjinin henüz ayrışmadığı o kök töze (Faz Duvarı'na) çarpıp durmalarıdır. Sorunlar çözülmez; henüz başlamamış oldukları sınıra geri dönerek hükümsüz kalırlar.
Birinci bölümdeki diyaloğumuza dönersek: QFT'nin gravitonu ile GR'nin eğri uzay-zamanı arasındaki o uzlaşmaz görünen çatışma, aslında aynı kök tözün iki farklı ölçekteki tezahürünü birbirine indirgeme çabasından doğar. Enerji yoğunluğu değiştikçe bu tek yapı mikro ölçekte kesikli kuantum alanları (QM), makro ölçekte ise pürüzsüz bir geometri (GR) olarak görünür. Eğer Genel Görelilik ve Kuantum Mekaniği, Planck ölçeğinde iddia edildiği gibi birbirine tamamen yabancı, dokuları uyuşmaz iki ayrı sistem olsaydı, evren bu başlangıç eşiğinde işleyemezdi. Evrenin bu iki mekanizmayı aynı anda kusursuzca işletiyor olması, her ikisinin de aynı ortak zeminden (X-Maddesinden) türediğinin en açık ontolojik kanıtıdır. Bu makalede referans olarak evrenin kendi ontolojik ve geometrik yapısı esas alınmıştır.
IV. Akademik Kaynakça ve Referanslar
Einstein, A. (1916). 'Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie' (The Foundation of the General Theory of Relativity). Annalen der Physik, 354(7), 769–822.
Einstein, A. (1921). 'Geometrie und Erfahrung' (Geometry and Experience). Preußische Akademie der Wissenschaften, Berlin.
Poincaré, H. (1902). La Science et l'Hypothèse (Science and Hypothesis). Ernest Flammarion, Paris.
Wigner, E. P. (1960). 'The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences.' Communications on Pure and Applied Mathematics, 13(1), 1–14.
Dirac, P. A. M. (1963). 'The Evolution of the Physicist's Picture of Nature.' Scientific American, 208(5), 45–53.
Feynman, R. P. (1965). The Character of Physical Law (Fizik Yasaları Üzerine). MIT Press, Cambridge, MA.
Feynman, R. P., Leighton, R. B., & Sands, M. (1963). The Feynman Lectures on Physics, Vol. I: Mainly Mechanics, Radiation, and Heat (Chapter 4: Conservation of Energy). Addison-Wesley.
Feynman, R. P. (1949). 'The Theory of Positrons.' Physical Review, 76(6), 749–759.
Hawking, S. W., & Penrose, R. (1970). 'The Singularities of Gravitational Collapse and Cosmology.' Proceedings of the Royal Society of London. Series A, 314(1519), 529–548.
Wootters, W. K., & Zurek, W. H. (1982). 'A single quantum cannot be cloned.' Nature, 299(5886), 802–803.
Dieks, D. (1982). 'Communication by EPR devices.' Physics Letters A, 92(6), 271–272.
Peres, A. (1995). Quantum Theory: Concepts and Methods. Kluwer Academic Publishers.
Weinberg, S. (1995). The Quantum Theory of Fields, Vol. I: Foundations. Cambridge University Press.
Goroff, M. H., & Sagnotti, A. (1986). 'The ultraviolet behavior of Einstein gravity.' Nuclear Physics B, 266(3–4), 709–736.
Wheeler, J. A. (1955). 'Geons.' Physical Review, 97(2), 511–536. (Quantum foam and Planck-scale spacetime geometry).
Isham, C. J. (1993). 'Canonical Quantum Gravity and the Problem of Time.' In Integrable Systems, Quantum Groups, and Quantum Field Theories (pp. 157–287). Kluwer Academic Publishers.
Kuchař, K. V. (1992). 'Time and Interpretations of Quantum Gravity.' In Proceedings of the 4th Canadian Conference on General Relativity and Relativistic Astrophysics. World Scientific.
Rovelli, C. (2004). Quantum Gravity (Cambridge Monographs on Mathematical Physics). Cambridge University Press.
Seiberg, N. (2006). 'Emergent Spacetime.' In The Quantum Structure of Space and Time (pp. 163–213). World Scientific / arXiv:hep-th/0601234.
University of Cambridge, Department of Applied Mathematics and Theoretical Physics (DAMTP). Advanced Quantum Field Theory & Quantum Gravity Lecture Notes.
Massachusetts Institute of Technology (MIT), Center for Theoretical Physics & MIT OpenCourseWare. Quantum Physics & Ultraviolet Divergences Lecture Series.
Harvard University, Department of Physics, High Energy Theory Group. Seminar Notes on Foundations of Quantum Mechanics and Spacetime Geometry.
Stanford Encyclopedia of Philosophy (SEP). 'Quantum Gravity', 'Philosophy of Statistical Mechanics', and 'The Problem of Time in Quantum Gravity'.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!

