Reddedemeyeceğiniz Bir Teklif: The Godfather ve Oyun Teorisi
Bir itirafla başlayayım. The Godfather’ı artık eskisi gibi izleyemiyorum. Vaktiyle bir mafya filmi olarak seyrederdim; şimdi her sahnede başka bir şey görüyorum: kim kimi tartıyor, kim kime borçlanıyor, bir gözdağı niye tutuyor da öbürü niye boşa düşüyor. Meslek hastalığı diyelim. Ama bu yazıyı okuduktan sonra, korkarım, sizin de gözünüz aynı şeylere takılacak.
Çünkü The Godfather aslında bir güç filmi. Kim kime ne yaptırıyor, kim kimin önünü kesiyor? Buna kabaca “oyun teorisi” deniyor: herkesin, karşısındakinin ne yapacağını hesaba katarak hamle yaptığı durumların incelenmesi. Kuru bir tarif, farkındayım. Ama bu işi Don Corleone çoğu profesörden iyi anlatır. Gelin filmi birkaç sahneyle hatırlayalım.
ÖNE ÇIKAN YAPIMLAR & OYUNCULAR
“Bir gün, belki o gün hiç gelmez…”
Film, karanlık bir odada açılır. Cenazeci Bonasera, elinde şapkasıyla Don Corleone’nin karşısında durmuş, kızının başına geleni anlatıyor: kızını döven gençler serbest kalmış, kendisi adalet istiyor. Dışarıda ise Don’un kızının düğünü var; güneş, müzik, kahkaha. İçeride ölüm konuşuluyor, dışarıda mandolin çalıyor. Coppola daha ilk dakikada adamın iki yüzünü de göstermiş oluyor.
Don, Bonasera’yı dinler ve usulca sitem eder: adam yıllarca onunla dost olmak istememiş, yalnız sıkışınca kapısını çalmıştır. Yine de yardım sözü verir. Tek bir şartla: “Belki bir gün, o gün belki hiç gelmez, ben de senden bir şey isteyeceğim.”
Don’un bütün düzeni işte bu cümlede. Adam para istemiyor, iyilik istiyor. Bugün yardım ediyor, karşılığını da günü gelince almak üzere bir kenara yazıyor. Çevresindekilere böyle ufak ufak iyilikler dağıta dağıta öyle bir borçlular ağı örüyor ki, sırası geldiğinde silaha bile gerek kalmıyor; bir haber salıyor, borç ödeniyor. Aslında bu yalnız mafyanın değil, sağlam her ilişkinin mantığı: bugün yaptığın iyilik, o adamla yarın yine karşılaşacağını bildiğin için bir şey ifade ediyor. Siyasette ve ticarette bir daha yüzünü görmeyeceğin biriyle kimse iyilik alışverişine girmez. Yani Don’un asıl sermayesi silahları değil, bu karşılıklı borçlar. Bonasera o gün bilmiyor ama o borç bir gün, hem de hiç ummadığı bir anda kapısını çalacak.
Adını merak edene: oyun teorisi buna yinelenen oyunlar (repeated games), kısaca karşılıklılık (reciprocity) der.
Reddedemeyeceği teklif
Filmin en bilinen repliği de bu sıralarda geçer. Don’un manevi oğlu, şarkıcı Johnny Fontane, hayatının film rolünün peşindedir; ama yapımcı Jack Woltz onu kara listeye almıştır. Johnny çaresiz, gözleri dolu. Don omzuna dokunup o cümleyi söyler:
“Ona reddedemeyeceği bir teklif yapacağım.”
Repliğin ürkütücü yanı şu: ortada aslında bir teklif yok. Gerçek teklifte “hayır” deme hakkın vardır. Don’unkinde yoktur, çünkü işi öyle bir kurar ki geriye akıl kârı tek bir yol kalır. Gözdağının bütün hüneri de burada: karşındakinin ne istediğini değiştirmezsin, isteyebileceği şeyleri teker teker elinden alırsın. Don bu işin ustasıdır. Üstelik bir kere “bu adam dediğini yapar” dedirtmeye gör; ondan sonra çoğu zaman dediğini yapmana bile gerek kalmaz, lafın yeter.
Kitaplarda bunun adı zorlama (coercion), hatta inanılır taahhüt (credible commitment); Don’un dilinde ise yalnızca bir teklif.
Yataktaki at başı
Peki Woltz nasıl ikna olur? Filmin en sarsıcı sahnesiyle.
Don’un sağ kolu Tom Hagen, Woltz’un köşküne gider. Şatafatlı bir yemek, kibar bir sohbet, sonra sert bir ret: Woltz o rolü kimseye yedirmeyecektir. Sahne kararır. Sonra gece olur. Woltz koca yatağında uyanır, çarşafın altında bir ıslaklık sezer; örtüyü kaldırdığında kan içinde, en kıymetli yarış atının kesik başıyla burun buruna gelir. Çığlığı bütün konağı çınlatır.
Mide bulandırıcı, doğru. Ama bir bakın ne kadar yerine oturuyor. Corleone ailesi, Woltz’a parmağını bile sürmeden iki şeyi aynı anda söylemiş oluyor: senin en korunaklı köşene, yatağının içine kadar gireriz ve girmekten çekinmeyiz. Ortada açık bir tehdit bile yok, sadece bir gösteri var. Ertesi sabah rol Johnny’nin olur. Tek bir kurşun atılmaz. Don’un asıl gücü ne kadar kan döktüğünde değil ne kadar az dökmek zorunda kaldığında saklı. Yıllar içinde öyle bir korku biriktirmiştir ki, artık çoğu işini sadece adını andırarak halleder.
Bu sahneye oyun teorisi sinyalleşme (signaling) der; Don herhalde buna sadece “mesaj göndermek” derdi.
Kimsenin saymadığı adam
Ama her şey bu kadar yağ gibi akmaz. Don sokak ortasında kurşunlanır, ölümle boğuşur. Ailenin başına delikanlı oğul Sonny geçer. Karşı tarafta uyuşturucu işine girmek isteyen Sollozzo ve onun arkasındaki çürük polis McCluskey vardır. İki aile savaşın eşiğine gelir.
Derken beklenmedik biri ortaya çıkar: Michael. Ailenin işlere hiç bulaşmamış, savaştan madalyayla dönmüş “temiz” oğlu. İkisini de kendisinin öldüreceğini söyleyince masadakiler güler; Sonny kahkahayı basar. Çünkü kimsenin gözünde Michael bir tehdit değildir, kenarda duran kardeştir.
Sahnenin asıl ürpertisi de burada. Buluşmanın yapılacağı lokanta önceden öğrenilir, tuvalette sifonun arkasına bir tabanca saklanır. Yemek başlar, Sollozzo ağır ağır konuşur. Michael bir ara izin isteyip kalkar, tabancayı alır, masaya döner ve iki el ateş eder. O upuzun sessizlik, dışarıdan gelen tren sesi… derken her şey biter. O an ailenin temiz çocuğu ölmüş, müstakbel patron doğmuştur. Ama işin özü şu: Sollozzo da McCluskey de kaybetti, çünkü hesaplarında Michael diye biri hiç yoktu. Çoğu yıkım, karşındakini güçlü sanmaktan değil, birini hiç adam yerine koymamaktan çıkar.
İsteyen buna asimetrik bilgi (asymmetric information) desin; işin özü, masada kimin oturduğunu baştan yanlış bilmekti.
Masadaki sessiz uzlaşma
Sonny de bir gişede kurşunlanınca, yaralarını yeni saran Don bambaşka bir yol seçer: bütün düşmanlarını, New York’un beş ailesini koca bir masaya toplar.
O masada kimse kimseyi sevmiyor, kimse kimseye güvenmiyor. Ama hepsi şunu biliyor: bu kavga böyle sürerse topu birden batacak. İhtiyaçları olan şey, kimsenin tam memnun olmadığı ama herkesin de razı geldiği bir orta yol. Ne bir kâğıt imzalanıyor ne el sıkışılıyor; yine de herkes odadan çıkarken sınırın nereye çekildiğini biliyor. Açıkçası dünya siyaseti de çoğu zaman böyle yürür: yazılı bir anlaşmayla değil, herkesin içten içe bildiği bir “buraya kadar” çizgisiyle.
Don o masada bir şeyi daha anlar ve eve dönünce Michael’a fısıldar: asıl düşman Barzini’dir. Üstelik olacakları sırasıyla söyler: “Sana güvendiğin birini aracı yapıp bir buluşma ayarlayacaklar, can güvenliğin var diyecekler, seni orada vuracaklar.” Yaşlı adam bunu bir hesapla değil, koca bir ömrün görmüşlüğüyle bilir. Sonunda da dediği çıkar.
Bunun da kitabi adları var: koordinasyon (coordination), odak noktası (focal point) ve Don’un o kehanetindeki geriye doğru tümevarım (backward induction).
Affetmeyi unutan adam
İşte filmin asıl trajedisi babayla oğul arasındaki farkta. Vito sert bir adamdır ama ölçülüdür: iyiliğe iyilikle, ihanete ise sert karşılık verir, ama gerektiğinde durmasını, hatta affetmesini de bilir. Bu yüzden hayatta kalır, bu yüzden yatağında ölür.
Michael ise sonunda bambaşka bir adama dönüşür. Artık onun ölçüsü şudur: bir kere ihanet edeni bir daha asla affetmem. O meşhur vaftiz sahnesini hatırlayın: Michael kilisede, yeğeninin vaftiz babası sıfatıyla “Şeytan’ı reddediyor musun?” sorusuna sakin sakin “Reddediyorum” derken, Coppola araya adamlarının bütün rakip reisleri tek tek öldürdüğü sahneleri serpiştirir. Fonda kilise orgu çalmaya devam eder, Michael ağzıyla imanını tazeler, perdede cesetler devrilir. Niyet rakipleri yenmek değil, hepsini birden ortadan kaldırmaktır.
Kısa vadede kusursuz görünür. Ama hep aynı kapıya çıkar: affetmesini bilmeyen adam eninde sonunda yalnız kalır. İkinci filmin o buz gibi kapanış sahnesinde Michael bahçede, donuk bir yüzle, yapayalnız oturur. Kazanmıştır; ama yanında tek bir kişi kalmamıştır. Filmin söylemek istediği her şey o tek karede gizli.
Oyun teorisi baba ile oğlun yolunu ayrı ayrı adlandırır: biri kısasa kısas (tit-for-tat), öbürü amansız tetik (grim trigger).
Son söz
The Godfather’ı bir daha açtığınızda, isterseniz yalnızca bir suç filmi olarak izleyin. Ama bir gözünüz de şurada olsun: bu sahnede kim kimi nasıl ikna ediyor, kim neyi göze alıyor, kim kimi hiç saymıyor? Coppola büyük ihtimalle ömründe tek satır oyun teorisi okumadı. Gelgelelim iyi bir hikâye, profesörlerin yıllar sonra formüllerle anlatmaya çalıştığı şeyi çoktan gösterivermiş oluyor.
Yine de tedbiri elden bırakmayın. Biri size bir gün “reddedemeyeceğiniz bir teklif” sunarsa, gülümseyin ve şunu hatırlayın: reddedemeyeceğiniz tek teklif, zaten baştan beri bir teklif değildir.
Meraklısına
Bu işin tadını alıp biraz daha okumak isteyene üç öneri:
Robert Axelrod, İşbirliğinin Evrimi (çev. Kadir Gülen, Fol Kitap, 2023). İnsanların neden ve ne zaman işbirliği yaptığını anlatan, alanın klasiği sayılan kitap; Türkçesi de var. Vito ile Michael arasındaki farkın neden bir hayatta kalma meselesi olduğunu en iyi bu kitap açıklıyor.
Thomas C. Schelling, The Strategy of Conflict (Harvard University Press, 1960). Tehdidin neden bazen inandırıcı, bazen boş laf olduğunu kuran kitap. Don’un her “teklifinin” neden tuttuğunu merak edene.
John C. Hulsman & A. Wess Mitchell, The Godfather Doctrine (Princeton University Press, 2009). İki uluslararası ilişkiler uzmanı Corleone ailesini doğrudan dünya siyasetine bağlıyor. İnce, eğlenceli ve bu yazının yaptığı işi daha da ileri götüren bir kitapçık.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
