Evlerini Kayaların İçine Oymuşlar, Doğal Klimalı Yerde Yaşamışlar!
Kuzey Amerika’nın güneybatısında, Colorado’nun uçsuz bucaksız düzlüklerinde, insanlık tarihinin en büyüleyici ve gizemli mimari harikalarından biri yükseliyor: Mesa Verde.
İspanyolca 'Yeşil Masa' anlamına gelen bu devasa kanyon bölgesi, yaklaşık 1400 yıl önce bu topraklara kök salan ve buraları terk edene kadar benzersiz bir medeniyet kuran Ancestral Puebloan (Ata Pueblo) halkının eviydi. Onlar, doğayla savaşmak yerine onun kıvrımlarına sığınmayı tercih ettiler. Bugün bu bölge, insanın doğaya uyum sağlamasının en büyük örneklerinden biri olarak kabul ediliyor.
Mesa Verde, yaklaşık 700 yıl boyunca Ancestral Puebloan halkına ev sahipliği yaptı.
Bölgeye ilk yerleşen gruplar aslında yüzyıllar boyunca kanyonun üzerindeki düzlüklerde, 'pithouse' adı verilen yarı yarıya toprağa gömülü dairesel ahşap ve çamur evlerde yaşadılar. Ancak MS 1150 ile 1200 yılları arasında, henüz tam olarak çözülememiş nedenlerle, radikal bir karar aldılar. Yaşam alanlarını kanyonun üst düzlüğünden, sarp uçurumların derinliklerinde saklı doğal kaya oyuklarına taşıdılar. Bu devasa taşınma hareketi, sadece bir yerleşim değişikliği değil; mimarlık, mühendislik ve toplumsal organizasyon alanında gerçek bir devrimin başlangıcı oldu.
Mesa Verde’nin en çarpıcı özelliği, MS 1200’lü yıllarda inşa edilmeye başlanan ve adeta kanyon duvarlarının içine oyulmuş gibi duran kaya konutlarıdır. Yerli halk, düzlüklerde tarım yaparak geçindikten sonra, savunma ve iklimsel avantajlar nedeniyle yaşam alanlarını derin kanyonların sarp yamaçlarında bulunan devasa kumtaşı oyuklarına (alcove) taşıdı.
Kışın dondurucu rüzgardan, yazın kavurucu sıcaktan koruyor.
İnsanlar, kendilerine mükemmel birer doğal sığınak bulmuş oldu. Bölgenin en büyük yapısı olan ve 150 oditoryum benzeri odaya ev sahipliği yapan 'Cliff Palace' (Uçurum Sarayı), bu mimari dehanın zirvesini temsil ediyor.
Kaya oyuklarının sunduğu bu korunaklı mikroklimal alanlar, kanyonun yukarısındaki aşırı hava koşullarına kıyasla insan yaşamı için adeta doğal bir vaha. Alçak kış güneşi bu derin yarıkları doğrudan ısıtırken, yüksek yaz güneşi oyuğun üst tavanı tarafından engellenerek gölgede serin bir sığınak yaratıyordu.
'Cliff Palace'ın yanı sıra 'Long House' ve 'Spruce Tree House' gibi yüzlerce küçük ve büyük ölçekli yerleşim, bu devasa kaya çatılarının altına adeta birer yapboz parçası gibi yerleştirilmişti. Kanyonun tabanından bakıldığında neredeyse tamamen görünmez olan bu yapılar, dışarıdan gelebilecek olası tehditlere karşı da aşılması imkansız birer doğal kale görevi görüyordu.
Taş evlerin inşası, iğneyle kuyu kazmaya benziyor.
Yerel kumtaşlarını yontarak bloklar haline getiren ustalar, bunları harç olarak kullandıkları çamur, su ve kül karışımıyla üst üste yığdılar. Yapılar sadece basit barınaklar değil, içinde ailelerin yaşadığı çok katlı apartmanlar, depolar ve 'Kiva' adı verilen, yer altına inşa edilmiş dairesel dini/sosyal tören alanlarından oluşan karmaşık yerlerdi. Evlerin tavanlarındaki ahşap kirişler yapıları desteklerken, dar geçitler ve portatif ahşap merdivenler olası düşman saldırılarına karşı güvenliği maksimum düzeye çıkarıyordu.
Mesa Verde halkının bu zorlu coğrafyadaki en büyük mücadelesi, kuraklığa karşı gıda güvenliğini sağlamaktı. Bu nedenle, kaya evlerinin içindeki en korunaklı, kuru ve karanlık bölmeler tahıl ambarı olarak tasarlandı. Hasat ettikleri mısır, fasulye ve kabakları bu taş odalarda saklayarak, nemden, kemirgenlerden ve bozulmaktan korudular.
Duvarları kalın çamur sıvalarla kaplanan bu ambarlar, topluluğun kıtlık dönemlerinde hayatta kalmasını sağlayan adeta birer yaşam sigortasıydı. Ancak 1300'lerin sonlarına doğru yaşanan uzun süreli kuraklık, bu görkemli taş şehirlerin aniden terk edilmesine neden oldu.
Peki bu yapının bir benzerinin, Anadolu'nun göbeğindeki Karaman'da da olduğunu biliyor muydunuz?
Evet, fazla uzağa gitmeye gerek yok aslında.
Mesa Verde’deki bu taş mimarinin ve depolama kültürünün izini sürdüğünüzde, binlerce kilometre ötede, Anadolu’nun bağrında da benzer bir yapı karşınıza çıkar.
Karaman’ın Taşkale bölgesinde bulunan tarihi tahıl ambarları, insan aklının coğrafyadan bağımsız olarak nasıl aynı yaratıcı çözümleri ürettiğinin en güzel kanıtıdır. Tıpkı Pueblo halkının kumtaşı oyuklarını yaşam ve depolama alanına dönüştürmesi gibi, Taşkale sakinleri de killi kireç taşından oluşan yüksek tüf kaya kütlesini tamamen insan gücüyle oyarak yüzlerce ambar inşa etmişlerdir.
Bu iki bölge arasındaki benzerlik sadece estetik bir kaya oyma işçiliğinden ibaret değildir; işlevsel deha da birebir örtüşür. Taşkale’deki tek odalı ambarlar, içerideki nem ve sıcaklığı her mevsim sabit tutarak ürünlerin bozulmadan onlarca yıl saklanmasını sağlar; bu, Mesa Verde’deki taş depoların bin yıl önce sunduğu iklimlendirme mantığıyla tamamen aynıdır.
Her iki kültür de dik kaya duvarlarına tırmanarak ulaşılabilen, savunması kolay ve doğanın sunduğu yalıtım avantajını sonuna kadar kullanan yapılar inşa etmiştir. Bu durum, dünyanın farklı uçlarında yaşamış insanların, hayatta kalma mücadelesinin ne kadar benzer olduğunu gösteriyor.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
Yorum Yazın