Ekonomi Tarihindeki Bu Olayları Ne Kadar Biliyorsun?

17. yüzyılda Hollanda'da lale sıradan bir çiçek olmaktan çıkıp zenginlik göstergesi haline geldi. İnsanlar evlerini ve arsalarını satıp lale soğanı almaya başladı. Fiyatlar o kadar şişti ki nadir bulunan bir lale soğanı Amsterdam'ın merkezinde gösterişli bir ev fiyatına ulaştı. Fakat ortada gerçek bir değer olmadığı için bir gün alıcılar birden kayboldu. Piyasada panik başlayınca fiyatlar yere çakıldı ve dünün zenginleri bir gecede her şeylerini kaybetti.

Birinci Dünya Savaşı'ndan yenik ayrılan Almanya, ağır savaş tazminatlarını ödeyebilmek için matbaaları aralıksız çalıştırıp karşılıksız para bastı. Bunun bedeli çok ağır oldu. Enflasyon saatlik olarak artıyordu. İnsanlar maaşlarını el arabalarıyla alıp koşarak markete gidiyordu çünkü öğlen aldıkları paranın akşam hiçbir değeri kalmıyordu. İş öyle bir noktaya geldi ki bir tomar paranın değeri bir kucak odundan daha düşük oldu. İnsanlar donmamak için sobalarında kendi paralarını yaktılar.

'Güney Denizi Şirketi' hisseleri İngiltere'de herkesin konuştuğu, çılgınca yükselen bir yatırım aracıydı. Fizik dehası Isaac Newton da bu rüzgara kapıldı. Başlangıçta hisselerini satıp iyi bir kar elde etti. Fakat çevresindeki herkesin çok daha fazla zenginleştiğini görünce dayanamayıp parasını en tepe noktadan tekrar hisseye yatırdı. Balon patladığında Newton bugünün değeriyle milyonlarca dolarını kaybetti. Borsada zekanın tek başına yetmediğini en acı yoldan öğrenmiş oldu.

1980'lerin başında Türkiye serbest piyasa ekonomisine yeni geçiyordu. Bankaların verdiği faiz oranlarını düşük bulan vatandaşlar, kendilerine çok daha yüksek ve aslında mantıksız faizler vaat eden bankerlere koştu. Cevher Özden, namıdiğer Banker Kastelli bu dönemin en bilinen yüzüydü. İnsanlar evlerini, arabalarını satıp paralarını bu sisteme yatırdı. Ortada üretime dayalı bir gelir olmadığı için sistem çöktü. Kastelli'nin İsviçre'ye kaçmasıyla yüz binlerce ailenin birikimi bir anda yok oldu.

2001 yılı Türkiye için ekonomik anlamda kabus gibiydi. Hatırlayanlar varsa döviz kurlarının patladığını, binlerce iş yerinin kapandığını ve insanların işsiz kaldığını bilir. Bu krizin ağırlığını en net özetleyen an ise esnaf Ahmet Çakmak'ın eylemiydi. Borç batağındaki Çakmak, Başbakanlık binasının merdivenlerine gelerek Bülent Ecevit'e doğru yazar kasasını fırlattı ve 'Sayın Başbakanım, al ben bir esnafım.' diye bağırdı. Bu görüntü de yaşanan ekonomik çaresizliğin hafızalara kazınan en somut hali oldu.

Kripto paraların henüz kimsenin pek bilmediği bir teknoloji olduğu 2010 yılında yazılımcı Laszlo Hanyecz bir forum sitesinde ilginç bir teklifte bulundu. Kendisine iki büyük boy pizza gönderen kişiye 10.000 Bitcoin verecekti. Bir kullanıcı bunu kabul etti ve alışveriş gerçekleşti. O gün 41 dolar eden o pizzalar, kripto paranın değerinin yıllar içinde astronomik seviyelere çıkmasıyla tarihin en pahalı yemeği olarak kayıtlara geçti. Bugün o Bitcoin'lerin karşılığı devasa bir servete denk geliyor.

1992 yılında İngiltere, para birimi sterlini Avrupa mekanizmasında belli bir seviyede tutmaya çalışıyordu. George Soros, sterlinin gerçekte bu kadar değerli olmadığını fark etti ve parasının gücünü kullanarak piyasada devasa bir satış baskısı yarattı. İngiltere Merkez Bankası sterlini korumak için milyarlarca dolar harcadı ama Soros ve onun peşinden giden diğer yatırımcıların baskısına dayanamadı. 'Kara Çarşamba' denen o gün İngiltere pes etti ve Soros sadece bir günde 1 milyar dolar net kar elde etti.

Wall Street'in dev fon yöneticileri, işleri kötü giden GameStop mağazalarının hisselerinin daha da düşeceğine kesin gözüyle bakıp pozisyon aldı. Ancak Reddit forumlarında toplanan binlerce küçük yatırımcı, bu fonlara inat hisseleri satın almaya başladı. Küçük yatırımcıların bu devasa ve organize alım dalgası karşısında hisse fiyatı fırladı. Hisse düşecek diye bahse giren büyük fonlar, kapatmak zorunda kaldıkları pozisyonlar yüzünden milyarlarca dolar zarar ederek ağır bir yenilgi aldı.

2008 yılında Zimbabve ekonomisi tamamen kontrolden çıktı. Hükümet bütçe açıklarını kapatmak için sürekli para basıyordu ve enflasyon yüzde milyarlarla ifade edilmeye başlandı. Dün aldığınız bir ekmek, ertesi gün iki katı fiyata satılıyordu. Cüzdanların yerini para dolu poşetler ve el arabaları aldı. Devlet son çare olarak banknotlara sıfır eklemeye devam etti ve 100 Trilyon Dolarlık paralar piyasaya sürüldü. Bu parayla bile ancak birkaç temel gıda alınabiliyordu. Sonunda ülke kendi parasını kullanmayı tamamen bıraktı.

2018 yılında Mehmet Aydın, internet üzerinden oynanan bir oyun kurdu. İnsanlar sanal paralarla inek ve tavuk satın aldıktan sonra şirket bu paralarla gerçek çiftlikler kurup üretim yapacağını ve kar payı dağıtacağını söylüyordu. Kısa sürede mantıksız derecede yüksek kazançlar elde edenleri gören on binlerce kişi birikimlerini buraya yatırdı. Tesis açılışlarıyla devasa reklamlar derken sistemin aslında bir saadet zinciri olduğu anlaşıldı. Aydın, toplanan milyonlarca lirayı alıp yurt dışına kaçtı. 2021'de ise teslim oldu.