article/comments
article/share
Haberler
Ateş Hiç Keşfedilmemiş Olsaydı Dünya Nasıl Olurdu? Bilim İnsanlarına Göre 7 Büyük Değişim

Ateş Hiç Keşfedilmemiş Olsaydı Dünya Nasıl Olurdu? Bilim İnsanlarına Göre 7 Büyük Değişim

google-g-white cross-white onedio-o-white
Onedio’yu Google’da tercih edilen kaynak olarak ekleyin plus-blue

İnsanlar ateşi denetim altına almasaydı bugünkü dünya çok farklı olurdu, çünkü pişirmeden ısınmaya, aydınlıktan seramik ve metale kadar pek çok şey ateşe dayanıyor. Güney Afrika'daki Wonderwerk Mağarası ile İsrail'deki Gesher Benot Ya'aqov gibi alanlar, ateşin yüz binlerce yıl önce denetim altında olduğunu gösteriyor. Bu haberde araştırmaların ışığında ateşsiz bir dünyada beslenme, kanıtlar, soğuk bölgelere yayılma, seramik ve metal, gece yaşamı, hikâye anlatma ve enerji alanında nelerin değişeceğini 7 başlıkta anlatıyoruz.

Kaynak: Smithsonian İnsanın Kökenleri Programı

İçeriğin Devamı Aşağıda chevron-right-grey
Reklam

Ateşle pişirme olmasaydı, insanın büyük beyni için gereken enerji bulunamayabilirdi.

Ateşle pişirme olmasaydı, insanın büyük beyni için gereken enerji bulunamayabilirdi.

Harvard Üniversitesi'nden antropolog Richard Wrangham'ın pişirme hipotezine göre pişirme, yiyeceklerin sindirim sisteminin kullanabildiği kalori miktarını artırdı. Beyin, vücudun enerjisinin yaklaşık dörtte birini tüketiyor; Wrangham bu yükün karşılanmasında pişmiş gıdanın belirleyici olduğunu savunuyor. Çiğ besinle beslenen primat akrabalarımız ise günün yaklaşık yarısını sert yiyecekleri çiğneyerek geçiriyor.

Wrangham bu dönüşümü yaklaşık 1,8 milyon yıl önce ortaya çıkan Homo erectus'a bağlıyor. Bu türde beden ve beyin büyümüş, bağırsaklar, çene ve dişler küçülmüş. Wrangham pişirmeyi insan beslenmesinin ayırt edici özelliği olarak tanımlıyor.

Smithsonian İnsanın Kökenleri Programı da ateşin besin maddelerini serbest bıraktığını, sindirimi kolaylaştırdığını ve bazı bitkilerdeki zehirleri ortadan kaldırdığını anlatıyor. Bazı araştırmacılar pişirmenin 1,5 milyon yıldan eski olabileceğini düşünüyor. Ateşin hiç denetim altına alınmadığı bir dünyada bu enerji kazancı da olmayacaktı.

Wonderwerk Mağarası ve Gesher Benot Ya'aqov'daki izler, ateşin yaklaşık 1 milyon yıl önce insanlarla birlikte olduğunu gösteriyor.

Wonderwerk Mağarası ve Gesher Benot Ya'aqov'daki izler, ateşin yaklaşık 1 milyon yıl önce insanlarla birlikte olduğunu gösteriyor.

Güney Afrika'nın Kuzey Cape eyaletindeki Wonderwerk Mağarası'nda araştırmacılar, girişten yaklaşık 30 metre içeride yanmış kemik ve kül buldu. 2012'de PNAS dergisinde yayımlanan çalışma, bu kalıntıların yaklaşık 1 milyon yıl öncesine ait olduğunu bildiriyor. Ekip, kendiliğinden tutuşabilen yarasa gübresi bulamadı; kapalı bir mağarada yıldırım olasılığı da yok. Ateşin Homo cinsinden birine, olasılıkla Homo erectus'a ait olduğu düşünülüyor.

İsrail'in kuzeyindeki Gesher Benot Ya'aqov'da Naama Goren-Inbar ve ekibi, 2004'te Science dergisinde bir düzineden fazla yanmış çakmaktaşı kümesi bildirdi. Bu kümeler ocak yerleri olarak yorumlandı; yakınlarda yanmış tohum ve odun parçaları da bulundu. Alan, yaklaşık 790 bin yıl önceki bir manyetik alan tersinmesinin hemen üstündeki katmanlarda yer alıyor. Kazılan çakmaktaşı ve odun parçalarının yalnızca yüzde 2'sinde yanık izi var; Goren-Inbar bu oranı orman yangını açıklamasına karşı kanıt sayıyor.

Smithsonian İnsanın Kökenleri Programı, bilinen en eski ocakların en az 790 bin yıllık olduğunu belirtiyor. Kül ve pişmiş toprak izleri erozyonla kolayca kaybolabildiği için bu tür ocak kalıntıları bilim insanları açısından büyük değer taşıyor.

Ateş olmasaydı insanın soğuk bölgelere yayılması ve geceleri korunması çok daha zor olurdu.

Ateş olmasaydı insanın soğuk bölgelere yayılması ve geceleri korunması çok daha zor olurdu.

Ateşin sıcaklık sağlayarak insanların soğuk bölgelere yayılmasına yardımcı olduğu ve yırtıcı hayvanları uzak tuttuğu düşünülüyor. Ateş olmasaydı kuzeyin kışlarında barınmak ve karanlıkta korunmak çok daha zor olurdu.

İngiltere'nin Suffolk bölgesindeki Barnham'da bulunan kalıntılar bu bağlantıyı somutlaştırıyor. British Museum öncülüğündeki ekibin Nature dergisinde yayımladığı araştırmaya göre yaklaşık 400 bin yıl önce burada ateş yakılmış. Alanda ısıyla pişmiş bir kil yaması, ısıdan parçalanmış çakmaktaşı el baltaları ve kıvılcım çakabilen iki küçük pirit parçası bulundu. Jeokimyasal testler 700 °C'nin üzerinde sıcaklık ve aynı ocağın tekrar tekrar kullanıldığını gösterdi; bu da orman yangını açıklamasını eliyor. Ekip, ateşi muhtemelen en eski Neandertal gruplarının yaktığını düşünüyor. Bundan önceki en eski ateş yakma kanıtı Fransa'nın kuzeyinde bulunmuş ve yaklaşık 50 bin yıl öncesine tarihleniyordu.

Araştırmacılar kontrollü ateşin sıcaklık ve koruma sağladığını, insanların daha soğuk bölgelerde yaşamasına imkân verdiğini ve pek çok besini yenebilir hale getirdiğini belirtiyor. İsrail'deki Qesem Mağarası'nda da yaklaşık 400 bin yıl öncesinden itibaren kalıcı bir ateş kullanımı görülüyor.

Ateş olmasaydı seramik ve metal çağı hiç başlamazdı.

Ateş olmasaydı seramik ve metal çağı hiç başlamazdı.

Çin'in Jiangxi eyaletindeki Xianrendong Mağarası'nda bulunan çömlek parçaları, 2012'de Science dergisinde bildirilen çalışmaya göre yaklaşık 20 bin ile 19 bin yıl öncesine ait. Harvard'dan Ofer Bar-Yosef'in de aralarında olduğu ekip, bunun tarımdan yaklaşık 10 bin yıl önce avcı-toplayıcıların elinde çömlek bulunduğu anlamına geldiğini söylüyor. Bazı parçalarda yanık izleri var; kapların ateş üzerinde kullanıldığı düşünülüyor. Araştırmacılar, buzullarla kaplı bir dönemde kıt kaynaklardan daha fazla besin almak için, örneğin kemikleri pişirip besin değerini çıkarmak için çömlek kullanılmış olabileceğini öne sürüyor.

Metalin hikâyesi de ateşe bağlı. Sırbistan'daki Belovode alanında, Vinča kültürüne ait yerleşimde yaklaşık 7 bin yıllık bakır cürufu bulundu. Araştırmacılar beş cüruf parçası ve bir evde saf bakırdan bir damla tespit etti. Cüruftaki odun külü, bakırı cevherden ayırmak için odunla yaklaşık 1.100 °C'ye ulaşıldığını düşündürüyor. Belovode'da henüz ocak ya da fırın kalıntısı bulunmadı; bilim insanları Vinča halkının bakır eritmek için çukurlar kazmış olabileceğini düşünüyor.

Kil de cevher de ancak ısıyla biçim kazanıyor. Ateşin denetlenmediği bir dünyada çömlek yapmak da metal eritmek de mümkün olmazdı.

Ateş olmasaydı günlük yaşam gün batımıyla birlikte sona ererdi.

Ateş olmasaydı günlük yaşam gün batımıyla birlikte sona ererdi.

Polly Wiessner'in Botswana'daki Ju/'hoansi topluluğu üzerine 2014'te PNAS dergisinde yayımlanan çalışması, ateşin günü uzattığını gösteriyor. Wiessner'e göre ateş, avcı-toplayıcıların gün batımından sonra da uyanık kalıp bir araya gelmesine olanak veriyor. Evrimsel antropolog Robin Dunbar aynı sayıdaki yorumunda, ateşin etkin güne 4 saate kadar ekleyebileceğini yazıyor.

Dunbar'a göre akşam saatleri avlanmaya ya da alet yapmaya uygun değil. Toplumsal bağlar bu saatlere kaymış, gündüz ise besin bulmaya ayrılabilmiş. Ateş olmasaydı hava karardığında insanların ortak vakit geçireceği bir merkez de olmayacaktı. Smithsonian İnsanın Kökenleri Programı da ocak başı ve barınakların yemek yenen ve sosyalleşilen yerlere dönüştüğünü belirtiyor.

İçeriğin Devamı Aşağıda chevron-right-grey
Reklam

Ateş olmasaydı akşam sohbetleri ve hikâye anlatma geleneği bu kadar gelişmeyebilirdi.

Ateş olmasaydı akşam sohbetleri ve hikâye anlatma geleneği bu kadar gelişmeyebilirdi.

Wiessner, Botswana'daki iki Ju/'hoansi kampından 174 gündüz ve gece sohbetini inceledi; buna 2011-2013 yıllarında yeniden kaydedilen 68 ateş başı hikâyesi eklendi. Gündüz konuşmalarının yüzde 34'ü şikâyet, eleştiri ve dedikodu, yüzde 31'i ekonomik konulardan oluşuyor; hikâye payı yalnızca yüzde 6. Geceleyin ise konuşmaların yüzde 81'i hikâye. Şikâyet ve dedikodu yüzde 7'ye, ekonomik konular yüzde 4'e düşüyor.

Ateş başı hikâyeleri komşuları, dinî deneyimleri, ataları ve mitleri konu alıyor. Bu anlatılar grubu birbirine bağlıyor. Uzaktaki ticaret ortaklarına dair hikâyeler de kime güvenileceğini anlamaya yardım ediyor. Wiessner, ateş başındaki akşam sohbetlerinin hayal gücünü ve ortak bir toplum duygusunu beslediğini düşünüyor.

Dunbar ise ateş ile dilin sanıldığından daha yakın bağlantılı olabileceğini öne sürüyor. Ona göre ocak başında, loş ışıkta konuşma işaret dilinden daha elverişli; büyük bir dinleyici kitlesi ancak sözle toplanabilir. Barnham araştırmasını duyuran Doğa Tarihi Müzesi açıklamasında da ateşin, dil ve grup bağlarını destekleyebilecek bir toplanma noktası oluşturduğu belirtiliyor.

Ateş olmasaydı sanayi devrimi ve bugünkü enerji düzeni de olmazdı.

Ateş olmasaydı sanayi devrimi ve bugünkü enerji düzeni de olmazdı.

Dünya birincil enerjisinin yaklaşık beşte dördü bugün hâlâ kömür, petrol ve doğal gaz yakılarak elde ediliyor. Fosil yakıt yakımı Sanayi Devrimi dolaylarında başladı. Tüketim 1950'den bu yana yaklaşık sekiz kat, 1980'den bu yana ise yaklaşık iki kat arttı. Kömür dünyanın en eski endüstriyel enerji kaynağı ve hâlâ küresel elektriğin en büyük kaynağı.

Sosyolog Johan Goudsblom, Cambridge World History'deki bölümünde insan ile ateş arasındaki bağı dört evreye ayırıyor: ateşin evcilleştirilmesinden önceki dönem, ateşin evcilleştirilmesi, tarımlaşma ve sanayileşme. Goudsblom ateşi organik maddenin yanması olarak tanımlıyor ve ateşle yakıtın bugünkünden çok farklı rol oynayacağı olası bir beşinci evreyi de tartışıyor. Ateş olmasaydı yanmaya dayanan bu enerji zinciri hiç başlamazdı.

Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!

category/test-white Test
category/gundem-white Gündem
category/magazin-white Magazin
category/video-white Video
Yorumlar ve Emojiler Aşağıda chevron-right-grey
Reklam
2007 yılında başladı medya sektörü maceram, 2009 yılında İstanbul Aydın Üniversitesi İnternet Gazeteciliği ve Yayıncılığı bölümünden mezun olunca daha da perçinlendi. Türkiye’nin en büyük medya kuruluşlarında stajyer, editör, haber müdürü ve danışmanlık gibi görevler aldıktan sonra 2022 yılından bu yana Onedio’dayım. ‘Eşik bekçiliğidir’ diye ustalarımızdan öğrendiğimiz gazeteciliğin ‘etik’ değerlerine inanarak ve sadık kalarak Türkiye ve dünya gündemini en sıcak haliyle size iletmeye çalışıyorum.
Tüm içerikleri
right-dark
category/eglence BU İÇERİĞE EMOJİYLE TEPKİ VER!
0
0
0
0
0
0
0
Yorumlar Aşağıda chevron-right-grey
Reklam
ONEDİO ÜYELERİ NE DİYOR?
Yorum Yazın