Dikkat, Rüyanıza Girebilir! Şahmeran'dan Karabasan'a Türk Halk İnançlarındaki 7 Ürkütücü Yaratık
Gece yarısı üstünüze çöken bir ağırlık, lohusanın başında bekleyen bir gölge, mağarada koyun sayan tek gözlü bir dev... Anadolu'nun ve Türk dünyasının halk inançları bu tür varlıklarla dolu! Kuşaktan kuşağa anlatılan bu yaratıklar bazen bir korkuyu, bazen bir derdi, bazen de bir dersi taşıyor. Halkbilimcilerin derlediği kaynaklara dayanarak en bilinenlerini sizin için seçtik. Buyurun, beraber bakalım! 👇
1. Şahmeran: Yılanların Şahı
Belden yukarısı insan, aşağısı yılan olan Şahmeran'ın adı Farsça 'yılanların şahı' anlamına gelen 'şah-ı mârân'dan geliyor. Anlatının kaynağı 15. yüzyılda Türkçeye de çevrilen Câmasbnâme, en bilinen yerel hâli ise Tarsus'ta anlatılıyor. Rivayete göre oduncu Camsab, bal dolu bir kuyuya indirilip arkadaşları tarafından orada bırakılır ve Şahmeran'la tanışır. Yerini kimseye söylememek şartıyla evine döner. Padişah hastalanınca hekimler ilacın Şahmeran'ın eti olduğunu söyler. Hamamda sırtındaki yılan pulları fark edilen Camsab, yeri söylemek zorunda kalır. Kaderini bilen Şahmeran ona etinden kaynayan ilk suyu vezire, ikincisini padişaha vermesini, üçüncüsünü kendisinin içmesini söyler. Vezir ölür, padişah iyileşir, Camsab da bilgeleşip baş vezir olur. 🐍 Bugün Tarsus'ta Şahmeran Hamamı adıyla bilinen bir yapı var. Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da cam altı Şahmeran resimleri uğur getirsin diye evlere asılıyor.
2. Albastı: Lohusaların Korkulu Rüyası
Al, alkarısı, alanası, albasması... Türk dünyasının hemen her yerinde farklı adlarla bilinen Albastı, halkbilimcilere göre eski inançlardaki Al ruhunun bugüne ulaşan biçimi. İnanışa göre en çok lohusalara ve yeni doğan bebeklere musallat oluyor, onlara zarar verdiğine inanılıyor. Korunmak için doğum yapan kadın kırk gün yalnız bırakılmıyor, başına al tülbent örtülüp yakasına kırmızı kurdele takılıyor. Yastığının altına bıçak, makas, iğne gibi metal eşyalar konuyor. Lohusayı ziyarete gelenlere kırmızı şekerden yapılmış şerbet ikram edilmesi de aynı inanıştan geliyor. ❤️
3. Karabasan: Uykuda Göğsünüze Çöken Varlık
Derin uykudayken üstünüze biri çökmüş gibi hissedip bağırmak isteyip sesinizin çıkmaması... Halk arasında bu deneyimin adı Karabasan, bazı yörelerde de 'ağırlık'. Anlatılara göre bazı bölgelerde canlı bir varlık, bazı bölgelerde korkunç bir rüya olarak düşünülüyor. Harput çevresinde Kamos adıyla anlatılan benzer varlığın başında hep bir börk taşıdığına inanılıyor. Börkü kapmayı başaran kişinin elinde börk büyüklüğünde altın kalacağı söyleniyor! 😮 Bilim bu deneyimi uyku felci olarak açıklıyor. İstanbul'da uyku felci yaşamış üniversite öğrencileriyle yapılan bir çalışmada (Transcultural Psychiatry, 2020) katılımcıların büyük çoğunluğu Karabasan adını biliyordu. Şikâyetiniz varsa bir uzmana danışın.
4. Gulyabani: Çölden Gelen Hayalet
Arap kültüründe 'gul', Fars kültüründe 'gûl-i beyâbân' yani 'çöl gulu' diye bilinen varlık, Türkçede Gulyabani olmuş. Halk anlatılarında ıssız yerlerde ve mezarlıklarda dolaşan, insanları yolundan saptıran bir hayalet olarak geçiyor. Halkbilimci Ayşe Duvarcı, Gulyabani'yi umacı ve öcü ile birlikte yaramaz çocukları korkutmak için anlatılan varlıklar arasında sayıyor. Hüseyin Rahmi Gürpınar da Gulyabani romanında bu korkuyu ti'ye alarak batıl inançları hicvetmişti. 👻
5. Karakoncolos: Zemheride Kapıyı Çalan Misafir
Karakoncolos, kışın en soğuk günlerinde ortaya çıktığına inanılan bir varlık. Anlatıya göre zemherinin ilk on iki gününde sokakları dolaşıp rastladığı kişiye nereden gelip nereye gittiğini, adını sorar. Cevapta mutlaka 'kara' kelimesi geçmeli, yoksa elindeki kocaman tarakla vurur! O yüzden kış günlerinde evdeki taraklar ortada bırakılmazmış. Yozgat'ta Congolos diye anılıyor ve en soğuk günlere 'congolos ayı' deniyor. ❄️ Doğu Karadeniz'de ise kışın ormandan ya da denizden köylere indiğine inanılıyor.
6. Germakoçi: Lazların Dağ Adamı
Lazcada 'germa' dağ, 'koçi' adam demek, yani Germakoçi'nin adı 'dağ adamı' anlamına geliyor. Karadeniz kültürü üzerine yazdığı ansiklopedik sözlükte Özhan Öztürk, onu Karakoncolos'un Lazca anlatılardaki bir türü olarak tanımlıyor. Bu anlatılarda Germakoçi, Karakoncolos'tan daha kötü niyetli, insan yiyen ve bazen bir cadıyla evli bir yaratık. 🌲 Ormanların derinliklerinde yaşadığına inanılan Germakoçi hakkında bilinenler yine de oldukça sınırlı.
7. Tepegöz: Dede Korkut'un Tek Gözlü Devi
Tepegöz, Oğuzların destan kitabı Dede Korkut'taki en ürkütücü karakter. Hikâyeye göre bir çobanla peri kızının birleşmesinden doğuyor ve büyüdükçe Oğuz yurdu için korkulu bir bela hâline geliyor. Onu alt eden kahraman Basat oluyor: Ateşte kızdırdığı şişle Tepegöz'ün tek gözünü kör ediyor, ardından koyun postuna bürünerek mağaradan kaçıyor. Araştırmacılar bu hikâyenin Homeros'un Odysseia'sındaki tek gözlü dev Polyphemos'la çok benzediğine dikkat çekiyor. 👁️
Peki sizin büyüklerinizden dinlediğiniz yaratıklar hangileri?
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!


Yorum Yazın