İhtiyarlık: İnsanın Kendisiyle Son Karşılaşması
İnsan çoğu zaman hayatının ilerlediğini, yürüdüğünü sanarken aslında neye doğru yürüdüğünü düşünmez. Günler birbirini izler, beden güçlenir, arzular çoğalır, planlar genişler. İnsan bu hareketliliğin içinde yaşamını büyüttüğünü zannederken farkına varmadan kendi faniliğine gaflet geliştirip güya onu görünmez hâle getirir. Oysa hayatın en büyük yanılsaması, zamanın bize ait olduğu duygusudur. Zaman hiçbir zaman bizim değildir, o yalnızca içinden geçtiğimiz bir akıştır. Onu sahiplenmeye çalıştığımız ölçüde kendimizi unuturuz. Kendini unutan insan ise yalnızca kim olduğunu değil, neden yaşadığını da unutmaya, gerçek yaşam amacını yavaş yavaş kaybetmeye başlar.
İnsanın en derin unutkanlığı hafızasının zayıflaması değil, kendi hakikatinden uzaklaşmasıdır.
Çünkü insan, günlük uğraşların içinde yalnızca mesleğini, sosyal kimliğini ya da başarılarını yaşamaz, aynı zamanda görünmez bir iç dünya da inşa eder. Eğer bu iç dünya sürekli dış dünyanın gürültüsüyle doldurulursa kişi kendi varlığını yalnızca bedeniyle özdeşleştirmeye başlar. O zaman sağlık yalancı bir güvenlik hissi verir, gençlik sonsuzluk yanılsaması üretir ve gelecek, hiç bitmeyecekmiş gibi görünür. Bu psikolojik durum yalnızca bireysel bir yanılgı değildir, modern hayatın insan zihninde kurduğu en güçlü illüzyonlardan biridir.
Gençlik bu yüzden yalnızca biyolojik bir dönem değildir; aynı zamanda zihinsel bir iklimdir. İnsan kendisini güçlü hissettikçe ölüm ihtimali soyutlaşır. Beden çevik oldukça zamanın sınırları görünmez olur. Gelecek, bugünden daha gerçek görünmeye başlar. İnsan, yaşayacağı hayatı planlarken bir gün hayatın kendisini bırakacağını hesaba katmaz. Bu nedenle gençlik cesaret kadar çoğu zaman gaflet de üretir. Çünkü güç duygusu, kırılganlığı perdeleyebilir.
Oysa yaş almak yalnızca saçların beyazlaması veya bedenin yavaşlaması değildir. İhtiyarlık, insanın dünyaya bakış açısını değiştiren derin bir bilinç eşiğidir. Gençlikte ufka bakılır; yaş ilerledikçe yol görünmeye başlar. İnsan artık yalnızca nereye gideceğini değil, yolun sonunun da var olduğunu fark etmeye başlar. Bu fark ediş ilk bakışta hüzün gibi görünse de aslında hakikate yaklaşmanın başlangıcıdır. Çünkü ölüm düşüncesi hayatı küçültmez, ona gerçek ölçüsünü kazandırır.
Hayatı uzun bir yolculuk olarak düşündüğümüzde çocukluk yolun başlangıcıdır.
Gençlik zirveye doğru yükselen enerjidir. İnsan yükselirken başını kaldırdığında yalnızca gökyüzünü görür; sonsuz imkânlar, hedefler ve hayaller dikkatini çeker. Fakat yolun dönüm noktası geçildiğinde aynı bakışla artık aşağıdaki vadileri fark etmeye başlar. İşte bu değişim yalnızca yaşın değil, bilincin de değişmesidir. İnsan ilk defa yolun sonunu seçmeye başlar. Bu yüzden ihtiyarlık, zamanın değil farkındalığın adıdır.
Bu farkındalığı çoğu zaman iki büyük misafir getirir: yaşlılık ve hastalık. İnsan sağlıklıyken bedeni sessiz çalışır, onun varlığını bile hissetmez. Fakat beden aksadığında, yıllardır fark edilmeyen gerçekler görünür hâle gelir. Hastalık yalnızca bedeni değil, zihnin kurduğu o sahte güven duygusunu da sarsar. Bir anda hayat boyunca ertelenen sorular geri döner: Gerçekten neyin peşindeydim? Bunca telaşın sonunda elimde ne kalacak? Bugüne kadar ihmal ettiğim şey aslında en önemli şey miydi?
Bu yüzden hastalık çoğu zaman yalnızca fiziksel bir olay değildir, aynı zamanda varoluşsal bir uyanıştır. İnsan ilk kez bedeninin kendisine ait olmadığını hisseder. Kontrol ettiğini düşündüğü hayatın ve bedenin aslında ne kadar kırılgan olduğunu görür. Modern psikoloji de insanın en büyük kaygılarından birinin ölüm farkındalığı olduğunu söyler. Fakat bu farkındalık bastırıldığında kaygı kaybolmaz, yalnızca şekil değiştirir. Daha fazla tüketme isteği, daha fazla başarı arzusu, sürekli meşgul olma ihtiyacı bazen bu bastırılmış kaygının farklı yüzleri olarak ortaya çıkar.
İnsan çoğu zaman ölümden değil, yarım kalmaktan korkar.
Eğer hayatını yalnızca dış başarılar üzerine kurmuşsa, onların bitecek olması bütün anlam sistemini sarsar. Oysa anlam, dışarıda kurulan yapılardan önce içeride inşa edilen bilinçtir. Dışarıdaki her şey değişebilir; beden yaşlanabilir, imkânlar azalabilir, çevre dönüşebilir. Fakat insanın iç dünyası hakikatle temas kurmuşsa, değişen şartlar onun merkezini kolay kolay sarsamaz.
İşte bu nedenle ihtiyarlık yalnızca kayıp değildir. Aynı zamanda gereksiz yüklerden kurtulma fırsatıdır. Gençlikte insanın dikkati yüzlerce yöne dağılır. Beğenilmek, kazanmak, yetişmek, yetiştirmek, sahip olmak... Yaş ilerledikçe bunların önemli bir kısmının aslında geçici olduğu anlaşılır. İnsan bilinçli olarak yavaşladıkça hayatın derinliğini arttırabilir. Çünkü bazı hakikatler koşarken değil, durunca görünür.
Toplum ise çoğu zaman tam tersini öğretir. Yaşlanmayı eksilmek olarak görür. Genç kalmayı değer ölçüsü olarak sayar. Oysa bedeni genç tutmaya çalışırken ruh belki aksine daha da yaşlanıyordur. Bir de bedeni aynı şekilde yaşlanırken ruhu yaşlanmaktan ziyade olgunlaşan insanlar vardır. Gerçek yaş, takvimin gösterdiği sayıdan çok, insanın hakikate ne kadar yaklaştığıyla ilgilidir.
İnsan yaşamına dair çoğu modern yaklaşım, hayatı sevmenin ölçüsü olarak haz peşinde olmayı kabul eder.
Fakat bu paradoksal yaklaşıma göre hayatı en çok sevenler bazen onu en yüzeysel yaşayanlardır. Çünkü yalnızca haz peşinde koşan bir zihin, yaşamın derinliğini değil, yalnızca tüketilebilir tarafını görür. Haz geçicidir; anlam ise kalıcı. Haz doyurur ama büyütmez. Anlam ise bazen zorlar, bazen sabır ister, fakat insanı dönüştürür.
Sabır tam da burada sıradan, pasif bir bekleyiş olmaktan çıkar. Sabır, insanın acıyla ve öğrenme süreciyle kurduğu ilişkinin adıdır. Öyle ki aynı acı iki insanı bambaşka yerlere götürebilir. Birini kontrolsüz bir öfkeye sürüklerken, diğerini olgunlaştırabilir. Çünkü acının dönüştürücü olup olmadığını belirleyen şey, onun büyüklüğü değil, insanın ona yüklediği anlamdır.
İnsan büyük acılar yaşadığında çoğu zaman ilk refleksi 'Neden ben?' sorusudur. Fakat zaman içinde bu soru yerini daha derin bir soruya bırakabilir: 'Bu yaşadığım beni nasıl bir insana dönüştürüyor?' İşte dönüşüm tam bu noktada başlar. Çünkü yaşanan olaylar belki bizim kontrolümüzde değildir, fakat onlara verdiğimiz anlam büyük ölçüde bizim sorumluluğumuzdadır.
Hayatın en ilginç yönlerinden biri de insanın sınırlarını çoğu zaman güçlü olduğunda değil, zayıf kaldığı zamanlarda keşfetmesidir.
Başarı karakteri görünür kılmaz; çoğu zaman yalnızca yeteneği gösterir. Zorluk ise karakterin derinliğini ortaya çıkarır. Bu yüzden kriz dönemleri yalnızca kayıp zamanlar değil, insanın kendisiyle ilk kez gerçekten karşılaştığı anlardır.
İç dünyasını besleyen, güçlendiren insan dış dünyanın dalgaları karşısında daha dirençli olur. Bunun nedeni acıyı hissetmemesi değildir. Tam tersine acıyı bütün açıklığıyla hisseder; fakat onun tarafından tanımlanmaz. Umudunu şartlara değil, iç dünyasında kurduğu anlama bağlayan insanın dayanıklılığı da farklı olur. Bugün psikolojide 'psikolojik esneklik' olarak adlandırılan durum da büyük ölçüde budur. İnsan her zaman olayları değiştiremez belki fakat onlarla kurduğu ilişkiyi değiştirebilir.
Bu bakış, ölümü de farklı bir yere taşır. Ölüm yalnızca biyolojik son olarak düşünüldüğünde korku üretir. Fakat hayatın tamamını anlamlandıran büyük bütünün bir parçası olarak görüldüğünde yok oluş fikrinden çok geçiş düşüncesini güçlendirir. İnsan doğaya baktığında da bunu görür. Her bitiş yeni bir başlangıcın sessiz hazırlığıdır. Hiçbir mevsim sonsuza kadar sürmez. Hiçbir gece kalıcı değildir. Değişim hayatın istisnası değil, kendisidir.
Belki de insanın en büyük eksikliği ölümlü olması değil, ölümü erteleyebileceğini sanmasıdır.
Oysa zaman kimse için yavaşlamaz. Her gün sessizce eksilen şey yalnızca ömür değildir; kullanılmamış imkânlar, ertelenmiş iyilikler, söylenmemiş sözler, yaşanmamış derinliklerdir.
Bu yüzden asıl mesele ne kadar uzun yaşadığımız değil, nasıl yaşadığımızdır. İnsan bazen belki bir asırdan fazla yaşar fakat kendisine hiç yaklaşamaz; bazen ise kısa bir zaman içinde kendi hakikatine dokunabilir. Hayatın değeri takvimle değil, bilinçle ölçülür.
İnsan sonunda şunu fark eder: En ağır yük yaşlılık değildir. En ağır yük, geçici olanı kalıcı sanarak yaşamaktır. En büyük yoksulluk bedenin zayıflaması değil, ruhun anlamdan mahrum kalmasıdır. En büyük hastalık ise bedene ait olanlar değil, insanın kendi özüne yabancılaşmasıdır.
Hayat bize sürekli aynı soruları sormaya devam eder: Güç elinden alındığında geriye kim kalacak?
Gençlik bittiğinde seni ayakta tutacak olan nedir? Beden sustuğunda konuşmaya devam edecek hangi sesin var?
Bu soruların cevabı yaşlılıkta verilmez. Yaşlılık yalnızca gençlik boyunca yazılmış cevabı görünür hâle getirir. İnsan aslında ömrünün sonuna doğru değişmez; ömrü boyunca neye dönüştüyse onunla karşılaşır.
Belki de bu yüzden ihtiyarlık korkulacak bir dönem değil, insanın kendisiyle en dürüst biçimde buluştuğu son aynadır. O aynaya huzurla bakabilenler için zaman eksilen bir şey olmaktan çıkar; derinleşen bir hakikate dönüşür. Ve insan, sonunda şunu anlar: Ömür aslında bize ait değildir; bize emanet edilen bir şeydir ve asıl olan, onu hangi bilinçle yaşadığımızdır.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
