Güneş Batınca Saat Kaçtı? İstanbul’un Unutulan Zaman Odaları
İstanbul’da herkes Ayasofya’nın kubbesine bakar. Oysa hemen yakınındaki küçük bir yapı, şehrin başka bir hikâyesini saklar: İnsanların saatlerini gökyüzüne bakarak ayarladığı, bir mahallenin vaktini bir insanın bilgisine emanet ettiği günlerin hikâyesini.
Bir an için 19. yüzyıl İstanbul’unu düşünün.
Akşam yaklaşıyor. Taş duvarların üzerindeki ışık çekiliyor. Bir pencerenin ardında, saatlerin ve hesap cetvellerinin arasında çalışan bir adam var. Yaptığı hesap, biraz sonra okunacak ezanın vaktini belirlemeye yardım edecek.
Bu adamın mesleği muvakkitlik. Çalıştığı yerin adı muvakkithane.
Bugün kelimeyi duyunca çoğumuz duraksıyoruz. Oysa bir zamanlar bu odalarda yürütülen iş, şehrin gündelik hayatının içindeydi.
Çünkü saati öğrenmek, bir insana güvenmek anlamına da geliyordu.
Güneş batınca saat on iki olurdu
Bugün “Saat kaç?” sorusuna cevap verirken nerede olduğumuzu bile düşünmeyiz. Telefonu çıkarır, ekrana bakarız.
Osmanlı’da kullanılan alaturka, diğer adıyla ezanî saat sisteminde ise başlangıç noktası gün batımıydı. Güneş battığında saat on iki kabul edilir, saatler buna göre ayarlanırdı. Gün batımı mevsim boyunca değiştiği için ayarın da izlenmesi gerekirdi.
Burada ince bir ayrıntı var: Alaturka mekanik saatte de saatler eşit uzunluktaydı. Değişen, günün hangi andan itibaren sayıldığıydı. Alafranga sistemle temel ayrım da buradan doğuyordu.
Başka bir ifadeyle, yaz akşamının on ikisiyle kış akşamının on ikisi, bugün kullandığımız saatte farklı anlara denk geliyordu.
Bunu kavradığımızda eski İstanbul’un ritmi biraz daha anlaşılır oluyor. İnsanlar zamanı öğrenirken mevsimin içinde nerede durduklarını da hissediyordu. Uzayan gölgeler, erken çöken karanlık, yazın geciken akşamı gündelik hayatın hesabına katılıyordu.
Şehrin saatiyle ufku arasında doğrudan bir bağ vardı.
Küçük bir odada ne kadar bilgi bulunabilir?
Muvakkitin işi, namaz vakitlerini doğru belirlemeyi gerektiriyordu. Güneşin konumunu hesaplamak, saatleri ayarlamak, bakımını yapmak ve müezzine vakti bildirmek bu sorumluluğun parçalarıydı. Farklı dönem ve yapılarda usturlap, rubu tahtası, takvimler ve mekanik saatler gibi araçlar kullanılıyordu.
Bu araçları bugün bir müze vitrininde gördüğümüzde önce biçimlerine hayran oluyoruz. Pirincin rengi, çizgilerin inceliği, ahşabın üzerindeki hesaplar…
Fakat her çizginin arkasında çözülmesi gereken somut bir mesele bulunuyordu: Bulunduğumuz yerde, yılın bu gününde, vakit ne zaman girecek?
Bir şehrin bilim tarihini bazen böyle okumak gerekiyor. Büyük keşiflerin, ünlü isimlerin ve görkemli kurumların yanında, bilgiyi her gün işe dönüştüren insanlara da bakarak.
Muvakkithanenin asıl zenginliği, içindeki aletlerle onları kullanmayı bilen insanın buluşmasındaydı.
Bir cetvel tek başına suskundur. Onu okuyabilen biri olduğunda şehir hayatının parçasına dönüşür.
Şehrin vaktini tutan insanın da geçim derdi vardı
Tarih, meslekleri anlatırken insanlarını kolayca unutturabiliyor. “Muvakkit” dediğimizde gözümüzün önüne ağırbaşlı, bütün gün gökyüzünü izleyen zamansız bir figür geliyor.
Oysa bu insanların da maaşı, ailesi, gündelik sıkıntıları vardı.
Şefaattin Deniz’in arşiv belgelerine dayanan çalışması, bazı muvakkitlerin ücretlerinin vakıf düzeni içinde uzun süre kolayca değiştirilemediğini ve bunun ekonomik güçlükler yaratabildiğini gösteriyor.
Bu ayrıntı beni mesleğin gösterişli aletlerinden daha çok düşündürüyor.
Bir insan, başkalarının vaktini doğru tutmakla yükümlü. Ama kendi hayatının hesabını yaparken zorlanabiliyor. Bugünün dünyasına hiç de uzak olmayan bir durum.
Bir de bilginin tanınan yüzü var. Aynı araştırmada, Bayezid Külliyesi’nde çalışan bir muvakkitin astronomiyle ilgili eserini padişaha sunması üzerine 1508’de ödüllendirildiği aktarılıyor.
Demek ki karşımızdaki insanlar, görev tanımlarına sığmayabiliyordu. Hesap yapan, yazan, araştıran, bilgisini geliştiren kişilerdi.
Onları yeniden hatırlamak, eski bir mesleği öğrenmenin ötesinde, şehri ayakta tutan emeği fark etmek demek.
Ayasofya’nın gölgesindeki “Vakit Odası”
Ayasofya’nın yanındaki müstakil muvakkithane, Sultan Abdülmecid döneminde inşa edildi. 29 Kasım 1853 tarihli bir belge, yapının inşası ve harcamaları hakkında bilgi veriyor. Fossati kardeşlerin arşivindeki projelerde ise yapı için yalın bir ad kullanılıyor: “Vakit Odası.”
Bu isimde hoşuma giden bir sadelik var.
Vakit Odası.
Bir şehrin zamanı için ayrılmış bir oda.
Yapının üç cephesindeki pencereler içeriye ışık alıyor; merkezindeki sekiz sütun kubbeyi taşıyor. Böylece günlük bir ihtiyacın etrafında özenli bir mimari kuruluyor.
Bir yapının değerini yalnızca büyüklüğüyle ölçmeye alışmışız. Yüksekliğine, kapladığı alana, fotoğrafta ne kadar etkileyici göründüğüne bakıyoruz.
Oysa bu odanın önemi, hizmet ettiği ihtiyacın sürekliliğinde.
Bir şehir, insanların tekrar tekrar güvenebildiği yerlerle yaşar. Çeşmeden su akar. Fırından ekmek çıkar. Küçük bir odada vakit hesaplanır.
Mimari bazen tam da bu güveni barındırdığı için kıymetlidir.
İstanbul bir süre iki farklı saatle yaşadı
19. Yüzyılda Batı’yla artan ticari, askerî ve siyasi ilişkiler, alafranga saatin kullanımını genişletti. İki sistemin birlikte yaşaması karışıklıklar da doğurdu. Nisan 1912’deki bir düzenlemeyle ordu ve resmî dairelerde alafranga saat zorunlu tutuldu. 26 Aralık 1925 tarihli 697 sayılı kanun ise günün gece yarısından başlamasını ve saatlerin sıfırdan yirmi dörde kadar sayılmasını düzenledi.
Bu tarihler, gündelik hayattaki alışkanlıkların ne kadar büyük bir dönüşüm geçirdiğini düşündürüyor.
Bir buluşma saati söylerken hangi sistemin kastedildiğini bilmek gerekiyor. Bir kayıt, bir hareket saati, bir mesai düzeni farklı insanların aynı zaman dilimini aynı şekilde anlamasına dayanıyor.
Şehir büyüdükçe ve başka şehirlerle ilişkisi yoğunlaştıkça ortak bir ölçüye duyulan ihtiyaç artıyor.
Bugün bir uçuşun saatini okurken arkasındaki bu uzun uzlaşma tarihini düşünmüyoruz. Oysa yolculuk edebilmemizin temelinde, birbirini tanımayan insanların zaman konusunda anlaşabilmesi var.
Standart saat, modern hayatın en sessiz ortak dillerinden biri.
Saatler meydanlara yükseldiğinde
Osmanlı coğrafyasında saat kuleleri II. Abdülhamid’den önce de vardı. Özellikle onun döneminde yaygınlaştılar. Bazı kulelerin alt bölümünde muvakkithane bulunması, bu kurumların bir süre birlikte işlediğini de gösteriyor.
Meydandaki saat, kamusal hayatın görünür bir parçası oldu. İnsan başını kaldırıp kadrana bakabiliyordu.
Kuleyi gözünüzün önüne getirin: Altından geçen insanlar, dükkânlar, bekleyen yolcular, aynı yöne çevrilen kısa bakışlar…
Bir yapının ortak bir hareket yaratması bundan daha sade nasıl anlatılabilir?
Bugün de birçok şehirde saat kulelerinin önünde buluşuyoruz. Yerlerini tarif etmek kolay; uzaktan seçiliyorlar. Çevrelerindeki hayat değişse bile bir buluşma noktası olmayı sürdürüyorlar.
Böylece zamanı gösteren yapı, zamanla şehrin hafızasında yer gösteren bir yapıya dönüşüyor.
“Orada buluşalım” dediğimizde, aslında kuşakların tanıdığı ortak bir işarete güveniyoruz.
Bugün o odaların önünden nasıl geçiyoruz?
Şimdi yeniden bugünün İstanbul’una dönelim.
Bir ziyaretçi Ayasofya’yı fotoğraflıyor. Bir başkası telefonundan yol tarifi alıyor. İnsanlar bir sonraki durağa yetişmeye çalışıyor.
Böyle bir yürüyüşte küçük bir muvakkithanenin önünden geçtiğimizi fark etmeyebiliriz. Fark etsek de tabelasını okuyup devam edebiliriz.
Oysa durup sorabileceğimiz çok şey var: Burada kim çalışıyordu? Hangi bilgiye ihtiyaç duyuyordu? Gününü nasıl geçiriyordu? İnsanlar ona neden güveniyordu?
Bir kültür yapısını anlamaya bu sorularla başladığımızda, taş duvarların içi yeniden insanla doluyor.
Muvakkithanelerin hikâyesi bana seyahatin de başka bir imkânını hatırlatıyor. Daha fazla yer görmek kadar, bir yerde daha dikkatli durabilmek.
Bazen küçük bir yapı, ziyaret ettiğimiz şehrin büyük anıtları kadar çok şey anlatıyor. Bunun için bakışımızı biraz aşağı indirmemiz, kubbenin yanındaki pencereyi de görmemiz gerekiyor.
Bugün zamanı öğrenmek için kimsenin kapısını çalmıyoruz. Ekrana dokunmamız yetiyor. Bu büyük bir kolaylık.
Yine de bir sonraki İstanbul yürüyüşünde telefonu bir anlığına cebimize koyabiliriz. Işığın hangi duvara vurduğuna, gölgenin nereye uzandığına, akşamın sokakta nasıl hissedildiğine bakabiliriz.
Belki o zaman, şehrin saatini öğrenmenin yanında, şehrin içinde geçirdiğimiz zamanı da fark ederiz.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
