Dünyanın Şekli Değişiyor: Aynı Anda Hem Daha Yuvarlak Hem Daha Basık Hale Geliyor
Dünya, binlerce yıldır sandığımız kusursuz küre değil; yeni bir araştırmaya göre gezegenin şekli iki farklı yönde aynı anda değişiyor. Aristoteles Üniversitesi'nden jeofizikçi Christopher Kotsakis'in yaptığı çalışmaya göre kutuplar hızla yükselirken ekvator çöküyor, yani katı Dünya daha az basıklaşıyor; ama yerçekimi alanı (jeoit) tam tersine gitgide daha basık hale geliyor. Araştırma, 17 Eylül 2026'da Journal of Geophysical Research: Solid Earth dergisinde yayımlandı.
Kutuplar 1997'den bu yana sürekli yükseliyor.
Kotsakis, 1997 ile 2015 arasındaki küresel GNSS istasyon verilerini tarayarak katı Dünya'nın kutup bölgelerinde nasıl hareket ettiğini haritaladı. Sonuçlara göre kutuplardaki yükselme hızı 1997-2000 arasında yılda yaklaşık 0,5 milimetreyken, 2015'e gelindiğinde bu hız yılda 1 milimetreye çıktı; 20 yıldan kısa bir sürede neredeyse iki katına ulaştı.
Bu yükselişin arkasında Grönland ve Antarktika'daki buzulların erimesi var. Binlerce yıldır üzerlerindeki devasa buz kütlesinin ağırlığıyla bastırılan bu bölgeler, buz eridikçe yükten kurtuluyor ve yavaşça yukarı doğru geri esniyor. Jeologların 'rebound' adını verdiği bu süreç, kutup bölgelerini gözle görülür biçimde şişiriyor.
Ancak aynı dönemde ekvator kuşağı çöküyor.
Kutuplar yükselirken madalyonun öbür yüzünde farklı bir hareket var: ekvatora yakın enlemlerde katı Dünya'nın yüzeyi alçalıyor, üstelik bu çökme de zamanla hızlanıyor. Kotsakis'in ürettiği GNSS haritası, 1997-2015 arasında kutuplardaki yükselmeyle ekvatordaki çökmenin adeta ayna görüntüsü gibi ilerlediğini gösteriyor.
Nedeni, kutuplardan eriyen suyun okyanuslar aracılığıyla düşük enlemlere taşınması. Grönland ve Antarktika'dan boşalan kütle yerinde durmuyor, dünya çapında dolaşıp özellikle ekvator kuşağına yığılıyor ve orayı aşağı doğru bastırıyor. Kotsakis bu ilişkiyi 'polar kaldırma hızlanması ile ekvator çökmesi hızlanması birlikte gözlenmiştir' sözleriyle özetliyor. Sonuçta katı Dünya'nın basıklığı, yani kutuplarla ekvator arasındaki fark, giderek azalıyor; gezegen bu anlamda küreye biraz daha yaklaşıyor.
Yerçekimi alanına bakılınca tablo tam tersine dönüyor.
İşte asıl şaşırtıcı kısım burada başlıyor. Kotsakis aynı dönem için Dünya'nın jeoidini, yani gezegenin yerçekimi alanının şeklini de hesapladı ve katı yüzeyle tam ters bir eğilim buldu: jeoit zamanla daha basık hale geliyor, tam da katı Dünya'nın basıklığını kaybettiği dönemde.
Kotsakis bu çelişkiyi fiziksel olarak açıklıyor: 'Yerçekimi alanı kütlenin kendisine tepki verirken, katı malzeme fiziksel deformasyona tepki veriyor.' Başka bir deyişle taşınan su kütlesi ekvator çevresinde yerçekimini güçlendirip jeoidi basıklaştırırken, katı kayaç henüz bu kütle değişimine aynı hızda 'esneyerek' yanıt vermiyor. Kotsakis'in kendi ifadesiyle: 'Davranış sezgisel olmasa da, iki etki fiziksel olarak uyumlu.' Araştırmacılar, GNSS ve uydu gravimetri verilerinin artmasıyla bu iki zıt eğilimin önümüzdeki yıllarda nasıl seyredeceğini daha net izleyebilecek.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
Yorum Yazın