Bilim İnsanları "Görülmesi İmkansız" Bir Renk Keşfetti: Olo İle Tanışın
Bir düşünün: Elinizde binlerce renk kalemi var, hepsini denediniz, gökkuşağının her tonunu gördünüz sanıyorsunuz. Sonra biri çıkıp diyor ki: 'Aslında hâlâ görmediğin bir renk var — ve bu rengi ne bir ekranda, ne bir baskıda, ne de bir fotoğrafta asla göremeyeceksin.' Kulağa bilim kurgu gibi geliyor, değil mi? Ama bu, 2025 baharında gerçek oldu. Kaliforniya'daki UC Berkeley Üniversitesi'nden bir grup bilim insanı, insan gözünün doğal olarak asla karşılaşmadığı yepyeni bir renk keşfetti. Adını 'olo' koydular.
'Renk nasıl keşfedilir ki, renkler zaten var olan şeyler değil mi?' diye düşünenler için cevap gözümüzün nasıl çalıştığında saklı.
Önce biraz göz anatomisi: Renkleri aslında biz "üretiyoruz"
Gördüğümüz her renk, dışarıda bağımsız olarak var olan bir şey değil aslında. Renk, ışığın gözümüzdeki belirli hücrelerle buluşması sonucu beynimizde oluşan bir yorumdur. Gözümüzün retina tabakasında üç tip 'koni hücresi' bulunur:
S konileri, kısa dalga boylarına, yani mavi tonlarına duyarlı
M konileri, orta dalga boylarına, yani yeşil tonlarına duyarlı
L konileri, uzun dalga boylarına, yani kırmızı tonlarına duyarlı
Beynimiz bu üç hücre grubundan gelen sinyalleri birleştirip bize 'kırmızı', 'turkuaz' ya da 'mor' gibi renkleri sunuyor. Yani gördüğümüz her ton, aslında bu üçünün karışımından doğan bir hesaplama.
İşte tam burada ilginç bir 'tasarım kusuru' devreye giriyor. M konileri (yeşile duyarlı) ile L konileri (kırmızıya duyarlı) birbirine o kadar yakın dalga boylarına tepki veriyor ki, doğada hemen hemen imkansız bir örtüşme yaşanıyor. M konilerini uyaran ışığın yaklaşık yüzde 85'i, aynı zamanda L konilerini de uyarıyor. Yani sadece yeşile duyarlı hücreleri 'tek başına' çalıştıracak, gerçek dünyada var olan bir ışık dalga boyu yok. Bu iki hücre grubu, adeta birbirinden hiç ayrılamayan ikizler gibi.
'Ya sadece o hücreleri tek başına uyarabilseydik?'
Berkeley'de elektrik ve bilgisayar mühendisliği profesörü Ren Ng, yıllar önce meslektaşı, optometri ve görme bilimleri profesörü Austin Roorda'ya ilginç bir soru sormuş: Ya sadece M konilerini, yani yeşile duyarlı hücreleri, hiç L konisi karışmadan uyarabilseydik? Bu, insanın o âna kadar gördüğü en yeşil yeşil mi olurdu?
Roorda'nın elinde bu soruyu cevaplayacak bir alet zaten vardı: retinaya son derece küçük dozlarda, tek tek hücreleri hedef alacak hassaslıkta lazer ışını gönderebilen bir teknoloji. İki bilim insanı güçlerini birleştirdi ve 'Oz' adını verdikleri bu sistemi geliştirdiler — evet, isim Wizard of Oz'daki (OZ Büyücüsü) o ünlü zümrüt yeşili şehirden geliyor.
Sistem, retinadaki tek tek koni hücrelerini haritalayıp, sadece M konilerine denk gelen noktalara mikro dozlarda lazer göndererek çalışıyor. Böylece doğada asla mümkün olmayan bir şey başarılıyor: sadece bir hücre grubunun, komşularından tamamen izole şekilde, tek başına uyarılması.
Olo'yu görenler bu rengi nasıl tarif etti?
Araştırmaya beş kişi katıldı — aralarında Ren Ng ve Austin Roorda'nın da bulunduğu, hepsi normal renk görüşüne sahip kişiler. 222 renk eşleştirme denemesi yapıldı. Katılımcılara sadece M konileri lazerle uyarıldığında ne gördükleri soruldu ve bu rengi, ayarlanabilir bir renk kadranı üzerinde bildikleri renklerle eşleştirmeleri istendi.
Sonuç şaşırtıcıydı: Katılımcılar, son derece doygun, 'tavus kuşu yeşili' diye tarif edilebilecek bir mavi-yeşil gördüklerini söylediler. Bu rengi mevcut hiçbir ışıkla ya da pigmentle tam olarak eşleştiremediler — rengi elde etmek için normal turkuaz tonlarına bolca beyaz ışık eklemeleri gerekti, o zaman bile tam bir eşleşme sağlanamadı. Katılımcılardan biri deneyimi şöyle özetledi: Doğada gördükleri en doygun renk bile, olo'nun yanında sönük kalıyordu.
Bunu şöyle düşünebiliriz: M ve L konileri, yan yana oturan iki şarkıcı gibi — biri 'yeşil' notasını söylerken diğeri de neredeyse aynı anda, hafif farklı bir tonda 'kırmızı' notasını söylüyor ve sesleri birbirine karışıyor. Siz ne kadar dikkat ederseniz edin, sadece birinin sesini tek başına duyamıyorsunuz; ikisi hep birlikte geliyor. Doğada bu iki şarkıcıyı ayıracak, sadece birini susturacak bir mikrofon yok. Olo deneyi, tam da bunu başarıyor: özel bir lazerle sadece bir şarkıcının sesini alıp diğerini tamamen devre dışı bırakıyor. İşte tam da bu yüzden kimse bu rengi daha önce görmemişti.
Neden bir fotoğraf makinesi ya da yazıcı bunu asla yakalayamaz?
Burası benim alanım olduğu için üzerinde biraz durmak istiyorum. Bildiğimiz tüm renk üretim sistemleri — ekranlar (RGB), baskılar (CMYK), boyalar, pigmentler — hep 'dışarıdan' bir ışık ya da madde üretip gözümüze göndermeye dayanır. Yani önce bir ışık kaynağı ya da yüzey var, o da gözümüzdeki konileri normal, doğal yollarla uyarıyor.
Olo'da durum tam tersi: Ortada dışarıdan gelen, 'olo renginde' bir ışık yok. Olan şey, doğrudan retinadaki tek bir hücre grubunun, çevresindeki hücreler hiç karışmadan, seçici olarak uyarılması. Yani olo, dışarıda var olan bir ışık dalga boyu değil, doğrudan sinir sistemimizde üretilen bir algı. Hiçbir ekran ya da yazıcı, iki farklı koni tipini birbirinden ayırıp sadece birini tetikleyecek bir ışık üretemez — çünkü böyle bir ışık fizik kurallarına aykırı. Bu yüzden olo'yu asla bir fotoğrafta, bir ekranda ya da bu satırların yanında göremezsiniz; onu görmenin tek yolu, o Berkeley laboratuvarındaki cihaza bağlanmak.
"10.000 dolarlık olo boyası" iddiası doğru mu?
Haber yayılınca ilginç bir gelişme oldu: İngiliz bir sanatçı, 'YOLO' adını verdiği bir akrilik boyayı 10.000 dolara satışa çıkardı ve bunun olo deneyimine 'en yakın' şeyi verdiğini iddia etti (indirim koduyla fiyat 35,99 dolara kadar düşüyormuş). Ama araştırmacılar bu konuda net: Bu boya, sıradan bir turkuaz tonundan öte bir şey sunamaz. Olo'yu deneyimlemenin bilinen tek yolu, o laboratuvardaki özel lazer sistemi. Yani şu an için, dünyada olo'yu gerçekten görmüş kişi sayısı bir avuç insanla sınırlı.
Herkes ikna olmadı
Her büyük bilimsel iddia gibi, olo da bazı uzmanlardan itiraz gördü. Örneğin Londra'daki City St George's Üniversitesi'nden görme bilimci John Barbur, bunun aslında 'yeni bir renk' olmadığını, sadece belirli bir kişide üretilebilen, daha doygun bir yeşil tonu olduğunu savunuyor. Bu tartışma aslında rengin ne olduğu sorusunun felsefi tarafını da gündeme getiriyor: Bir 'renk', herkesin paylaştığı bir gerçeklik mi, yoksa tek bir kişinin sinir sisteminde anlık olarak üretilen bir deneyim mi? Araştırmacılar ise iddialarında net: olo, bilinen renk uzayının (gamut) sınırının tamamen dışında kalıyor ve bunu kanıtlamak için katılımcıların rengi en yakın tek renkli ışıkla eşleştirebilmek için bile beyaz ışık eklemesi gerektiğini gösteriyorlar.
Olo aslında renkten daha fazlasını temsil ediyor...
Bence olo deneyi, 'yeni bir renk bulduk' haberinden çok daha fazlasını anlatıyor. Bu çalışma, gözümüzün ve beynimizin rengi nasıl 'hesapladığını' gösteren muazzam bir kanıt aslında. Araştırmacılar bu teknolojinin, renk körlüğü gibi görme bozukluklarını daha iyi anlamamıza, hatta bazı göz hastalıklarının tedavisinde yeni yollar açmamıza yardımcı olabileceğini söylüyor. Uzun vadede, beynin görsel deneyimi nasıl inşa ettiğine dair tamamen yeni bir pencere açabilir.
Benim için asıl büyüleyici olan şu: Yıllardır 'renk' dediğimiz şeyin, dışarıda sabit duran bir gerçeklik değil, gözümüz ve beynimiz arasında sürekli yeniden kurulan bir anlaşma olduğunu biliyordum. Olo, bu anlaşmanın sınırlarının sandığımızdan çok daha esnek olduğunu kanıtlıyor. Belki de renk, hiç bitmeyen bir keşif hikâyesi — ve daha görmediğimiz kim bilir kaç ton, hâlâ gözümüzün içinde, keşfedilmeyi bekliyor.
Bu makalede öne sürülen fikir ve yaklaşımlar tamamıyla yazarlarının özgün düşünceleridir ve Onedio'nun editöryal politikasını yansıtmayabilir. ©Onedio
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
