Arapçadan Avrupa'ya, Oradan Türkçeye: Kılık Değiştirip Geri Dönen 15 Kelime
Bazı kelimeler Türkçeye kestirmeden gelmedi. Arapçadan önce İtalyancaya, İspanyolcaya ya da Latinceye geçtiler, Fransızcada son şekillerini aldılar ve Türkçeye bu kılıkla girdiler. Bir kısmının Arapçadan doğrudan aldığımız bir kardeşi de var. Mahzen ile mağaza, kalıp ile kalibre, mevsim ile muson aynı kelimenin iki ayrı yoldan gelmiş hâlleri.
1. Algoritma bir matematikçinin adından türedi
Muhammed bin Musa el-Hârizmî'nin 'Harezmli' anlamına gelen lakabı, Orta Çağ Latincesinde algorismus oldu. Fransızca algorithme üzerinden de Türkçeye ulaştı.
2. Alkol aslında göze çekilen sürmenin adıydı
Arapçada el-kuhl, göze çekilen ince toz sürmeydi. Avrupalı simyacılar kelimeyi 'bir maddenin damıtılmış, en saf hâli' anlamında kullanmaya başladı. Zamanla şarabın damıtılmış özüne bu ad verildi. Sürme anlamı unutuldu, alkol kaldı.
3. Şifre ile sıfır kardeş kelimeler
Arapça sıfr 'boş, sıfır' demek. Orta Çağ Latincesinde cifra oldu ve önce sıfırı, sonra bütün rakamları, en sonunda gizli yazının işaretlerini anlattı. Fransızca chiffre Türkçeye şifre olarak geçti. 'Deşifre etmek' de Fransızca déchiffrer'den.
4. Bodrumdaki mahzen ile çarşıdaki mağaza aynı kelime
Arapça mahzen 'depo' anlamına geliyor. Venedikçede magazén, İtalyancada magazzino oldu ve Türkçeye mağaza olarak döndü.
5. Magazin de aynı depodan çıktı
Mağaza ile aynı aileden. İngilizcede magazine önce 'depo, cephanelik' demekti. 18. yüzyılda çeşitli yazıları bir araya toplayan yayınlara ad oldu. Türkçeye Fransızca magazine üzerinden geldi.
6. Tersane, Arapça "imalathane" demek
Arapça dâr es-sınâa 'imalathane, atölye' anlamına geliyor. İtalyan denizci şehirlerinde tersana, darsena, arsenale gibi biçimler aldı. Türkçede tersane oldu ve gemi yapılan yerin adı olarak kaldı. Sınâa kelimesi sanat ve sanayi ile aynı kökten geliyor. Londra'nın Arsenal kulübünün adı da aynı yolun başka bir ucu.
7. Dara, İtalyanca söylenmiş bir Arapça kelime
Arapça tarh 'çıkarma, düşme' anlamına geliyor. İtalyancada tara oldu. Türkçede dara, tartıda toplam ağırlıktan düşülen kabın ağırlığı. 'Darası alınmış' derken farkında olmadan bir Arapça kelimeyi İtalyanca söylüyoruz.
8. Emir ile amiral aynı unvan
Arapça emîr 'kumandan, buyuran' demek. Avrupa dillerinde deniz komutanının unvanı oldu. Türkçeye Fransızca amiral olarak girdi.
9. Jüpon, cübbenin Fransa'dan dönen hâli
Arapça cübbe, uzun üst giysisinin adı. İtalyancada giubba oldu, Fransızcada jupe 'etek' ve jupon 'iç etek' biçimlerine dönüştü. Türkçe cübbeyi Arapçadan, jüponu Fransızcadan aldı.
10. Kalibre ile kalıp aynı kelime
Arapça kâlib 'kalıp' anlamına geliyor. İtalyancada calibro, Fransızcada calibre oldu ve silah namlusunun çapını anlatmaya başladı. Türkçe kalıbı Arapçadan doğrudan, kalibreyi Fransızcadan aldı. 'Yüksek kalibreli' bir isim de aslında 'kalıbı büyük' demek.
11. Alkali, Arapçada bitki külü demek
Arapça el-kalî 'bitki külü' anlamına geliyor. Kimyacılar külden elde edilen bazik maddelere bu adı verdi. Türkçeye Fransızca alcali üzerinden geldi. Alkoldeki gibi baştaki el- Arapçanın belirlilik takısı.
12. Mevsim ile muson aynı kelime
Arapça mevsim, denizcilerin dilinde 'rüzgârın yön değiştirdiği dönem' anlamını taşıyordu. Portekizce ve Fransızca mousson üzerinden Türkçeye muson olarak geldi.
13. Safari, Afrika'dan dolaşıp gelen bir sefer
Arapça sefer 'yolculuk' demek. Doğu Afrika'da Svahili diline safari olarak geçti, İngilizler buradan alıp av gezisinin adı yaptı. Türkçedeki sefer ile safari aynı kelime.
14. Kahve gitti, kafe olarak döndü
Bu kelime Türkçeden de geçti. Arapça kahve, Osmanlı Türkçesinden İtalyancaya caffè, Fransızcaya café olarak gitti. Türkçeye kafe diye geri döndü. Kahvehane ile kafe aynı kelimeden.
15. Şerbet gitti, sorbe olarak döndü
Yolculuğun iki ucunda yine Türkçe var. Arapça şerbet, Osmanlı Türkçesinden İtalyancaya sorbetto, Fransızcaya sorbet olarak geçti. Türkçeye bu sefer buzlu tatlının adı olarak, sorbe diye döndü.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!


Yorum Yazın