GİRİŞİMCİLİK

Türkiye'de bu yıl dokuz ayda 85 bini aşkın şirket kuruldu. Asıl soru, kurucuları bir sabah işe gelmediğinde bunların kaçının kapısını açabileceği.Dr. Mustafa ÇağaYıllar önce, sektöre yeni girdiğim zamanlarda, Ege'de küçük bir yedek parça ve servis işletmesinin sahibiyle tanışmıştım. Adını yazmayacağım, zaten bu hikâyede adın bir önemi yok. Altmışlı yaşlarının sonundaydı ve kemerinin yanında ağır bir anahtarlık taşırdı. Yirmi küsur anahtar. Depo, kasa, eski arşiv odası, bahçedeki konteyner. Bir de kimsenin ne işe yaradığını bilmediği küçük, pirinç bir anahtar. Bir gün merak edip sordum, hangisi neyi açıyor diye. Güldü. 'Onu bir ben bilirim, bir de Allah' dedi.O gün bu cümleyi tatlı bir esnaf şakası diye dinledim. Aradan birkaç yıl geçti, sağlığı işe gelmesine izin vermez oldu. Oğlu yurt dışından döndü, kızı hesapları devraldı, eski ustalar ellerinden geleni yaptı. Dükkân açık kaldı. Kapılar da açıldı, çilingir sağ olsun. Açılmayan şey başkaydı. Hangi müşteriye hangi sözün verildiği, hangi tedarikçiyle el sıkışarak hangi şartta anlaşıldığı, kime neden hep biraz daha fazla süre tanındığı... Bunların hiçbiri bir dosyada yazmıyordu. Hepsi o anahtarlıktaydı. Yani o adamın hafızasında.Bu hikâyeyi son günlerde sık düşünüyorum. TOBB'un 23 Ekim'de açıkladığı verilere göre eylül ayında Türkiye'de 9 bin 506 yeni şirket kuruldu, 2 bin 212 şirket faaliyetine son verdi. Yılın ilk dokuz ayında kurulan şirket sayısı geçen yıla göre yüzde 5,4 artarak 85 bin 320'ye çıktı. Rakam büyük, sevindirici de. Her biri birinin cesaretinin resmî kaydı. Bu tabloya bakarken kendime başka bir soru soruyorum. Bu 85 bin şirketin kaçında, kurucu bir sabah gelmezse işler yürür?

TOBB'un Eylül verisine göre yeni kurulan limited şirketlerin ortaklarında kadınların payı yüzde 17. Rakamın arkasında, işini çoktan kurmuş ama adını kapıya yazmamış binlerce kadın var.Dr. Mustafa ÇağaÇocukluğumun İzmir'inde, Karşıyaka'nın arka sokaklarından birinde, kapısında tabela olmayan bir terzi vardı. Aslında terzi demek de eksik kalır. Mahallenin düğün kıyafetleri, okul önlükleri, bayramlık pantolonları o evin oturma odasından çıkardı. Zili çalardınız, kapıyı açan kadın sizi içeri alır, önce bir çay koyar, sonra mezurayı boynundan indirirdi. Pencerenin önünde eski bir dikiş makinesi, yanında kumaş parçalarıyla dolu hasır bir sepet dururdu.O kadının bir dükkânı yoktu. Vergi levhası, kaşesi, faturası da yoktu. Mahalleli ona 'Terzi Abla' derdi, gerçek adını bilen azdı. Yıllar sonra annemle eski günleri konuşurken öğrendim ki o evin kirasını çoğu ay o makine ödermiş. Eşi bir fabrikada çalışıyormuş. Maaş gelene kadar evi ayakta tutan şey, o odadan gelen tıkırtıymış.Bu hafta TOBB'un Eylül ayı şirket kuruluş istatistiklerine bakarken o tıkırtıyı yeniden duyar gibi oldum.Rakamlar şöyle. Eylül ayında kurulan limited şirketlerin ortakları arasında kadınların payı yüzde 17. Anonim şirketlerde bu oran yüzde 14,3'e iniyor. Gerçek kişi ticari işletmelerinde yüzde 15,7. Kooperatiflerde ise yüzde 31,3'e çıkıyor. Yani yeni açılan şirketlerin kapısının arkasındaki her yüz ortaktan aşağı yukarı on yedisi kadın.

2026'nın ilk dokuz ayında 93 bin esnaf iş yerini kapattı. Aynı dönemde 219 bin yeni iş yeri sicile kaydoldu. Kepengi indiren de kaldıran da aynı sokakta yürüyor. Aradaki fark nerede başlıyor?Dr. Mustafa ÇağaÇocukluğumun İzmir'inde sabahların bir sesi vardı. Kemeraltı'na doğru yürürken önce simitçinin sesi gelirdi, sonra kepenklerin. Demir kepengin yukarı kalkarken çıkardığı o uzun, biraz paslı gıcırtı bana hep bir tür günaydın gibi gelirdi. Babamın uğradığı küçük bir saatçi vardı. Kepengini her sabah aynı saatte, aynı yavaşlıkla kaldırırdı. Bir gün dayanamayıp sordum, neden hep bu kadar yavaş açıyorsunuz diye. Gözlüğünün üstünden baktı, gülümsedi. 'Kepenk hızlı kalkarsa dükkân korkar evlat.'O cümleyi geçen hafta yeniden hatırladım. Türkiye Esnaf ve Sanatkârları Konfederasyonu'nun (TESK) paylaştığı verilere göre 2026'nın ilk dokuz ayında 93 bin 95 esnaf iş yerini kapattı. Geçen yılın aynı döneminde bu sayı 83 bin 302'ydi. Kapanışlar bir yılda yüzde 11,8 artmış. Günlere bölünce ortaya çıkan tablo daha da çarpıcı. Ülkenin bir köşesinde her gün yaklaşık 345 kepenk son kez iniyor. İstanbul 10 bin 956 kapanışla listenin başında. Hemen arkasında benim şehrim var. İzmir'de dokuz ayda 6 bin 421 esnaf kepenk indirmiş.

Yüz yılı aşkın süredir tekrarlanan 'müşteri her zaman haklıdır' sözü, sahada çalışan herkesin bildiği bir gerçeği gizliyor. Müşteri bazen haksızdır, bazen geç öder, bazen de hiç hak etmediğiniz sözler söyler. Asıl mesele, o anda ne yaptığınızdır.Dr. Mustafa ÇağaMesleğimin ilk yıllarıydı. Bir sabah saat yediye çeyrek kala telefonum çaldı. Karşımdaki ses o kadar yüksekti ki telefonu kulağımdan uzaklaştırmak zorunda kaldım. Bir müşterimiz, şantiyedeki makinenin çalışmadığını, işin durduğunu, kendisini kandırdığımızı, bir daha bizden çivi bile almayacağını art arda sıralıyordu. Ben daha tek kelime edemeden telefonu yüzüme kapattı.Arabaya atlayıp şantiyeye gittim. Yol boyunca kafamda savunma cümleleri kurdum. Vardığımda makinenin başına geçip baktık. Arıza yoktu. Yeni işe başlayan operatör, bir emniyet ayarını yanlış yapmıştı. Kısacası sorun bizde değildi. Haklıydım. Bunu müşterinin yüzüne söylemek için her şey hazırdı.Söylemedim. Onun yerine operatörle birlikte makinenin başında yarım saat geçirdim, ayarları gösterdim, sık yapılan hataları anlattım. Ayrılırken müşteri yanıma geldi, biraz mahcup bir sesle 'kusura bakma, sabah çok sinirliydim' dedi. O adam sonraki on beş yıl boyunca en sadık müşterilerimizden biri oldu.

Bu yılın ikinci çeyreğinde girişimlere giden paranın büyük kısmı yeni yatırımlara değil, şirket satın almalarına aktı. Kimi bunu ekosistemin olgunlaştığının işareti sayıyor, kimi de en değerli şirketlerimizi birer birer elden çıkardığımızı düşünüyor. Peki gerçek hangisi?Dr. Mustafa ÇağaBenim büyüdüğüm İzmir'de, esnaf arasında bir söz vardı: 'Dükkân satılmaz, devredilir.' Satmak, biraz da yenilgiyi kabul etmek gibi görülürdü. Bir esnaf dükkânını sattıysa arkasından 'işler iyi gitmiyordu herhalde' diye konuşulurdu. Babadan oğula geçen tabelalar, üç kuşaktır aynı köşede duran vitrinler bizim için başarının ta kendisiydi.Bu kültürle büyüyen biri olarak son aylarda girişim dünyasından gelen haberleri okurken içimde garip bir his oluştu. Türkiye'de girişimlere giden paranın önemli bir kısmı artık yeni yatırımlara değil, şirketlerin satın alınmasına gidiyor. Bu yılın ikinci çeyreğinde 40 işlemle yaklaşık 559 milyon dolarlık bir hacim oluştu ve bunun büyük bölümü satın almalardan geldi. Çeyreğin en dikkat çeken hamlesi ise Uber'in Getir'e yaptığı yatırım oldu. Yılın başında da Loom Games, milyar dolarlık bir değerlemeyle yabancı bir oyun devine satılarak Türkiye çıkışlı yedinci milyar dolarlık şirket olarak kayıtlara geçti.