Teslimiyet Sandığınız Ama Aslında Pasiflik Olan Davranışlar
'Akışına bırakıyorum' diyorsunuz ama içinizde bir ses 'aslında yapmam gereken bir şey vardı' diye fısıldıyor mu? Teslimiyet, tevekkül nedir ve hangi davranışlarımız teslimiyet kılığına girmiş bir pasifliktir? Tasavvufun yüzyıllardır cevapladığı bu soruya gelin birlikte bakalım. Son maddede pek çoğumuz kendimizi yakalayacağız.
Hepimizin dilinde aynı cümleler var: 'Akışına bıraktım', 'Nasipse olur', 'Kaderimde ne varsa o gelir.' Kulağa huzurlu, olgun ve manevi geliyor. Peki ya bu cümleler bazen yapmamız gerekeni yapmamanın en kibar bahanesiyse?
Tevekkül ve teslimiyet, İslam ve tasavvuf geleneğinin en derin kavramlarından ikisi. Ancak günümüzde bu kavramlar, çoğu zaman tam tersi bir anlamda, yani 'hiçbir şey yapmadan beklemek' anlamında kullanılıyor. Oysa tasavvuf büyükleri bu ikisini hiç karıştırmamış: Teslimiyet bir güvenin, pasiflik ise bir kaçışın adı.
Tevekkül nedir?
Tevekkül, kişinin elinden gelen tüm çabayı gösterdikten sonra sonucu Allah'a bırakması ve artık o sonucu kaygıyla kurcalamamasıdır. Kelime anlamıyla tevekkül, Allah'ı vekil edinmek demektir. Kul sebeplere sarılır, emeğini eksiksiz ortaya koyar, yapacağı her şeyi yapar. Elinde yapacak bir şey kalmadığında ise işi gerçek Sahibi'ne emanet eder ve kalbini huzura bırakır.
Tevekkülü en güzel özetleyen söz, Hz. Peygamber'in devesini bağlamadan 'tevekkül ettim' diyen bir bedeviye verdiği cevaptır: 'Önce deveni bağla, sonra tevekkül et.'
Teslimiyet nedir? Tevekkül ve teslimiyet arasındaki fark nedir?
Teslimiyet, kişinin kontrol edemediği sonuçlara direnmeyi bırakması ve gelen hükmü gönül rahatlığıyla kabul etmesidir. Teslimiyet, 'hiçbir şeye karışmamak' değildir. Kontrol edebildiğimiz alanda sorumluluğumuzu sonuna kadar yerine getirmek, kontrol edemediğimiz alanda ise kavga etmeyi bırakmaktır. Yağmuru durduramazsınız ama şemsiyenizi alırsınız; gerisi teslimiyettir. İki kavram iç içe geçse de aralarında ince bir fark vardır:
Tevekkül, sonuca yöneliktir: 'Ben üzerime düşeni yaptım, sonucu Allah'a bırakıyorum.'
Teslimiyet, gelene yöneliktir: 'Sonuç geldi, ona direnmiyor, kalben kabul ediyorum.'
Kısacası tevekkül, sonuçtan önceki güvendir teslimiyet ise sonuçtan sonraki kabulleniştir. Her ikisi de çabadan sonra gelir, çabanın yerine geçmez.
Tasavvuf, insanın Allah'a doğru yaptığı iç yolculuğu 'makam' adı verilen duraklarla anlatır. Bu yolculukta tevekkülü takip eden üç incelikli hâl daha vardır:
Teslim: Gelen hükme gönlünü açmak, içindeki itirazı ve direnci bırakmak.
Tefviz: İşi tamamen Allah'a havale etmek, 'bu işi ben yönetiyorum' iddiasından vazgeçmek.
Rıza: Lütuf da gelse imtihan da gelse, ikisini aynı gönül genişliğiyle karşılayıp 'razıyım' diyebilmek.
Bu basamakların hiçbiri 'hiçbir şey yapma' demez. Her biri, kulun elinden geleni yaptıktan sonra kalbinin ulaştığı bir olgunluğu anlatır. Pasiflik ise bu duraklardan hiçbirinde yer almaz; çünkü pasiflik, o yola hiç çıkmamaktır.
Pasiflik nedir ve İslam'da neden bu kadar kötü görülür?
Pasiflik, bir konu hakkında hiçbir adım atmadan sonuç beklemektir. Ne niyetin gereği yapılır ne sebeplere sarılınır ne de sorumluluk üstlenilir. İslam geleneğinde bu hâl hiçbir zaman erdem sayılmamıştır. Tembellik ve atalet, kalbin en ağır hastalıklarından kabul edilir. Hz. Peygamber'in dualarında acizlikten ve tembellikten Allah'a sığınması da bu tehlikenin ne kadar ciddiye alındığını gösterir.
Tasavvufa göre pasifliği asıl tehlikeli kılan şey ise kılık değiştirebilmesidir. Nefs, insana açıkça çalışma demez çünkü bu kolayca fark edilir. Onun yerine çok daha zarif bir dille konuşur: Sen zaten teslim olmuş birisin, uğraşmana gerek yok, Allah nasılsa ayarlar. İşte o an tembellik, maneviyatın kıyafetini giyer.
Tevekkülün en güzel örnekleri: Hacer'in koşusu ve Meryem'in hurma dalı
Hz. Hacer, kurak bir vadide susuz bebeğiyle yalnız kaldığında Allah'a güveni tamdı. Ama oturup beklemedi. Safa ile Merve tepeleri arasında tam yedi kez koştu. Su ise onun koştuğu yerden değil, bebeğinin ayağının dibinden fışkırdı. Tasavvuf ehli bu hikâyeden şu dersi çıkarır: Koşmak kuldandır, suyu çıkarmak Allah'tan. Sonuç, emeğin olduğu yerden gelmeyebilir; ama emek olmadan da gelmez.
Hz. Meryem'e ise doğum sancıları içinde, bitkin hâldeyken bile hurma ağacının gövdesini sarsması söylendi. Yorgun bir kadının koca bir ağacı sallaması mümkün müydü? Belki değil. Ama Allah kulundan sonucu değil, hareketi ister. Ağacı sarsmak gücünüzü aşabilir; elinizi uzatmak ise size düşer.
Mevlânâ da Mesnevî'de bu dengeyi bir aslan ile ormandaki hayvanların tartışması üzerinden anlatır. Hayvanlar tevekkülü öne sürüp aslandan ava çıkmamasını isterken aslan, çalışmanın ve sebeplere sarılmanın da Allah'ın yolu olduğunu hatırlatır. Mevlânâ'nın vardığı yer açıktır: Tevekkül ile çaba birbirinin rakibi değil, tamamlayıcısıdır.
Şimdi gelelim, gündelik hayatta teslimiyet sandığımız ama aslında düpedüz pasiflik olan o tanıdık davranışlara.
Hiç başvuru yapmadan 'nasibimde varsa iş gelir' demek
Yeni bir iş, yeni bir fırsat ya da hayatında bir değişiklik bekleyen pek çok kişinin dilindeki cümle budur. Ancak çoğu zaman CV güncellenmemiş, ilanlara bakılmamış, kimseye haber verilmemiş, hiçbir kapı çalınmamıştır. Nasip elbette vardır. Ama nasip, kapısını hiç aralamadığımız bir eve kendiliğinden girmez. Tasavvuf bu meseleye edep penceresinden bakar: Kul kapının önüne kadar gider ve kapıyı çalar, kapıyı açmak ise O’nun takdiridir. Kapıya hiç gitmeden 'açılmadı' diye yakınmak ne edebe ne de tevekküle sığar.
Hiç çalışmadan sınav sabahı 'ne olacaksa olacak' demek
Bu cümle, kimin ağzından çıktığına göre bambaşka anlamlar taşır. Aylarca hazırlanmış bir öğrencinin 'ne olacaksa olacak' demesi gerçek bir teslimiyettir, kaygıyı bırakıp huzurla uyuyabilmektir. Hiç kitap açmamış birinin aynı cümlesi ise kaderi bir sığınak gibi kullanmaktır. Kelimeler aynı olsa da birinin ardında emek, diğerinin ardında kaçış vardır. Hacer yedi kez koştuktan sonra bekledi; hiç koşmadan beklemek ise teslimiyet değil, gaflettir.
Niyet edip bırakmak
Sosyal medyada olumlamalar yazmak, niyet listeleri hazırlamak, 'evrene sipariş vermek' pek çok kişi için günlük bir ritüele dönüştü. Ancak bu niyetlerin ardından çoğu zaman tek bir somut adım gelmiyor. İslam'da niyetin değeri tartışılmazdır, ameller niyetlere göredir. Ama niyet bir başlangıçtır, varış değil. Tasavvufi bakışla niyet, toprağa ekilmeyi bekleyen bir tohuma benzer. Tohum ne kadar kıymetli olursa olsun, toprağa düşmedikçe ve emek verilmedikçe filiz vermez. Amele dönüşmeyen niyet, teslimiyet değil, yalnızca bir hayaldir.
Doktor randevusunu aylarca erteleyip Allah'tan geldiyse Allah'a gider demek
Bir sağlık şikâyeti olduğu hâlde kontrol ettirmemek ve bunu tevekkülle açıklamak, teslimiyetin en sık karıştırıldığı alanlardan biridir. Tasavvufta beden, kula verilmiş bir emanettir. Emanete özen göstermek, Emanet Sahibi'ne karşı bir edep ve şükür ifadesidir. Hastalığı veren de Allah'tır, şifayı bir tabibin elinde ve bir ilacın içinde yaratan da. Sebebe sarılmak tevekküle aykırı değil, tevekkülün ta kendisidir. Gerçek teslimiyet, tedaviye özen gösterdikten sonra sonucu beklerken kalbi kaygıya teslim etmemektir.
Konuşulması gerekeni konuşmayıp zamanla geçer demek
Bir ilişkide, bir dostlukta ya da aile içinde kırgınlıklar birikirken tek kelime etmemek de teslimiyetle karıştırılan bir hâldir. Oysa hakkı söylemek, gönül kırmadan doğruyu dile getirmek ve bir sınırı nazikçe çizmek de kulun vazifeleri arasındadır. Teslimiyet, söylenmesi gerekeni söyledikten sonra karşı tarafın vereceği cevabı Allah'a bırakmaktır. Konuşmak bizim sorumluluğumuzdur; karşımızdakinin kalbini değiştirmek ise değildir. Hiç konuşmadan susmak ise teslimiyet değil, yüzleşmekten kaçmaktır.
“Her şeyde bir hayır vardır' cümlesini yanlış anlamak
'Her şeyde bir hayır vardır' anlayışı, insanı imtihanlarda ayakta tutan derin bir hakikattir. Ancak kendi hatalarımızın sorumluluğunu üstlenmemek için bir perde olarak kullanıldığında anlamını kaybeder. Tasavvufun en büyük hassasiyetlerinden biri gönül yapmaktır. Yunus Emre'nin şiirlerinde bir gönlü yıkmanın ne kadar ağır bir yük olduğu defalarca vurgulanır. Kendi hatamızın üzerini kaderle örtmek rıza değil, sorumluluktan kaçıştır. Önce gönlü onarmak, özür dilemek ve telafi etmek gerekir, hayrı beklemek ancak bundan sonra gelir.
Bıraktım deyip sürekli kurcalamaya devam etmek
Bu davranış ilk bakışta pasifliğin tam tersi gibi görünse de aynı kökten beslenir, güvensizlikten. Kişi elinden geleni yapmıştır ve sonucu Allah'a bıraktığını söyler. Ama gece gündüz aklı oradadır; sürekli kontrol eder, kaygılanır, olası her senaryoyu zihninde tekrar tekrar canlandırır.
Tasavvufta bu durum, tevekkülün yarım kalması olarak görülür. Gerçek tevekkül, bir işi teslim ettikten sonra onu geri almaya çalışmamaktır. Emanetini bırakan kişi, emanetin peşinden koşmaz.
Hiçbir şey yapmayıp sonra sonuca isyan etmek
Pasifliği teslimiyetten ayıran en net işaret budur ve pek çoğumuz kendimizi bu maddede yakalarız. Gerçek tevekkül eden kişi, sonuç ne olursa olsun razıdır. Çünkü elinden gelen her şeyi yaptığını bilir ve gerisinin ilahi bir hikmetle geldiğine güvenir. İstediği olmasa bile kalbinde isyan değil, tefekkür vardır.
Pasif kişi ise hem çabayı hem rızayı terk eder. Önce hiçbir şey yapmaz, ardından sonuç beklediği gibi gelmeyince kadere, hayata ya da çevresindekilere kızar. 'Neden hep bana oluyor?' sorusu çoğu zaman bu hâlin dışa vurumudur. Bu ne tevekküldür ne teslimiyet; bu, kalbin iki kez kaybetmesidir.
Teslimiyet mi, pasiflik mi? Kendinize sormanız gereken tek soru
Tasavvuf ehli, bir işi Allah'a bırakmadan önce kalbe dürüstçe Bana düşen her şeyi yaptım mı? sorusunu sordurur. Cevap gerçekten 'evet' ise, artık bırakma vaktidir. Kurcalamadan, didiklemeden, gönül huzuruyla sonucu beklemek gerekir.
Cevap hayır ise, henüz teslimiyet vakti gelmemiştir. Önce kalkmak, Hacer gibi koşmak, Meryem gibi dala uzanmak gerekir. Ancak bundan sonra 'Sonuç Senindir' demenin gerçek bir karşılığı olur. Benim her zaman mottom olan “Kader gayrete aşıktır” sözünü asla unutmamanız dileğiyle.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!

