Gamfed Türkiye Yazio: ‘Oyun Oynarken Beynimizde Neler Oluyor?’ Yanıtını Merak Edeceğiniz 8 Soru
Bir oyunda son saniyede kazanmak, defalarca yenildiğimiz bir rakibi sonunda alt etmek ya da yalnızca birkaç dakika oynadığımızı düşünürken saatlerin geçtiğini fark etmek..
Bütün bunlar beynimizde nasıl gerçekleşiyor?
Video oyunlarının yalnızca eğlence aracı olduğunu düşünüyorsanız, yanılıyorsunuz. Oyun oynarken beynimiz öğreniyor, tahminlerde bulunuyor, ödül bekliyor, karar veriyor ve deneyimlere göre kendini yeniden düzenliyor.
Nörobilim araştırmaları, oyun sırasında beynin ödül, dikkat, hafıza, hareket kontrolü ve karar verme sistemlerinin birlikte çalıştığını gösteriyor ama oyunların bizi bu kadar içine çekmesinin arkasında hangi biyolojik mekanizmalar var?
Oyun oynarken beynimizin tek bir bölgesi aktif hâle gelmiyor. Aksine, farklı görevleri üstlenen birçok bölge birlikte çalışıyor.
Örneğin, prefrontal korteks dikkat, planlama ve karar verme süreçlerinde rol oynarken orbitofrontal korteks ödülleri değerlendirmemize ve seçenekler arasında karar vermemize yardımcı oluyor.
Nucleus accumbens, ödül beklentisi ve motivasyonla ilişkili sistemlerin önemli bir parçası. Bir sonraki seviyeyi geçme veya nadir bir eşya kazanma isteğimizde bu sistemin de rolü bulunuyor.
Korku ve heyecan içeren oyunlarda amigdala tehdit algısıyla ilişkili süreçlere katılıyor. Hipokampus ise oyun dünyasında haritaları, yolları ve mekânsal bilgileri öğrenmemizde görev alıyor.
Bunların yanında beyincik, hareketlerin koordinasyonu ve motor becerilerin öğrenilmesi açısından önem taşıyor. Hipotalamus ise stres yanıtı ve hormon sistemleriyle ilişkili süreçlerde rol oynuyor.
Oyun oynarken beynimizde ödül beklentisinden mekânsal hafızaya, hareket kontrolünden karar vermeye kadar pek çok sistem eş zamanlı çalışıyor.
Dopamin: Bizi Oyuna Bağlayan Şey Gerçekten Mutluluk mu?
Dopamin çoğu zaman mutluluk hormonu olarak tanımlanıyor ancak bu oldukça eksik bir açıklama. Dopamin, mutluluğun kendisinden çok motivasyon, ödül beklentisi ve öğrenme süreçlerinde rol oynuyor. Yani bizi yalnızca kazandığımız ödül değil, o ödüle ulaşma ihtimali de harekete geçirebiliyor.
Bir oyunda yeni bir görevle karşılaştığımızı düşünelim. Hedef belirliyoruz, nasıl başaracağımızı planlıyoruz ve sonuca ulaşmayı bekliyoruz. Yeni bir ‘item’ kazanmak, bölüm atlamak veya güçlü bir rakibi yenmek gibi ihtimaller, oyuna devam etme motivasyonumuzu artırabiliyor. Dopamin sistemi de bu beklenti ve öğrenme süreçlerinde rol oynuyor. Üstelik dopamin yalnızca ödülü kazandığımızda değil, ödülü beklediğimiz sırada da etkili olabiliyor. Beynimiz zamanla hangi davranışların ödülle sonuçlanabileceğini öğreniyor. Böylece daha önce ödül kazandığımız bir görev, karakter veya oyun içi işaretle karşılaştığımızda yeniden harekete geçmeye motive olabiliyoruz.
Bu süreçte önemli kavramlardan biri de ödül tahmin hatası. Beynimiz beklediğimiz ödülle gerçekten elde ettiğimiz sonucu karşılaştırıyor. Sonuç beklentimizden daha iyi olduğunda öğrenmeyi destekleyen dopaminerjik sinyaller artabiliyor; beklediğimiz ödül gelmediğinde ise bu sinyaller azalabiliyor. Başka bir deyişle beynimiz, deneyimlerimizden yola çıkarak gelecekte ne beklemesi gerektiğini sürekli güncelliyor.
1998 yılında Koepp ve çalışma arkadaşlarının yayımladığı önemli bir araştırmada, katılımcılar bir tankı yönlendirerek oyun içinde bayrak toplamaya ve para ödülü kazanmaya çalışmıştı. PET görüntüleme yöntemiyle yapılan incelemeler, oyun sırasında striatum bölgesinde dopamin salınımıyla uyumlu değişimler olduğunu gösterdi. Bu çalışma, video oyunu oynama ile beynin ödül sistemi arasındaki ilişkiyi ortaya koyan öncü araştırmalardan biri oldu.
Ancak dopaminin devreye girmesi tek başına bağımlılık anlamına gelmiyor. Önemli olan bu sistemin hangi koşullarda çalıştığı, oyun deneyiminin nasıl şekillendiği ve kişinin oyun üzerindeki kontrolünü koruyup koruyamadığı.
Neden Kazanamadığımız Hâlde Yeniden Denemek İstiyoruz?
Bir oyunda boss'un canını yüzde 1'e kadar düşürdüğünüzü düşünün.
Tam kazanacakken kaybediyorsunuz. Aslında başarısız oldunuz ama içinizde yeniden deneme isteği oluşuyor.
Bilim insanları bu durumu Near Miss Effect, yani yakın kazanma etkisi olarak adlandırıyor.
Yakın kazanma deneyimi, ödülle ilişkili beyin sistemlerini harekete geçirebilir. Oyuncu hedefe çok yaklaştığını düşündüğünde yeniden denemeye motive olabilir. Bazı oyunlardaki rastgele ödül sandıkları, Loot Box ve Gacha sistemleri de belirsiz ödül beklentisinden yararlanabiliyor. Ancak her oyuncunun bu mekanizmaya aynı şekilde tepki vermediğini unutmamak gerekiyor.
Bir Oyuna Dalıp Saatlerin Nasıl Geçtiğini Neden Anlamıyoruz?
Hiç oyun oynarken zamanın nasıl geçtiğini fark etmediğiniz oldu mu?
Psikolog Mihaly Csikszentmihalyi'nin Flow (Akış) olarak tanımladığı bu deneyim, kişinin yaptığı işe yoğun biçimde odaklanması ve kendini etkinliğin içine kaptırmasıyla ortaya çıkıyor.
Video oyunları, açık hedefler, anlık geri bildirimler ve değişen zorluk seviyeleri sayesinde bu deneyim için uygun koşullar oluşturabiliyor. Burada etkisi yadsınamayacak kadar önemli bir denge var. Oyun çok kolay olduğunda sıkılabiliyoruz; gereğinden fazla zor olduğunda ise kaygı ve hayal kırıklığı yaşayabiliyoruz. Oyunun zorluk seviyesi becerilerimize uygun olduğunda ve bizi biraz daha ileri gitmeye teşvik ettiğinde akış deneyimi ortaya çıkabiliyor.
Zaman algısının değişmesi de bu deneyimin dikkat çekici özelliklerinden biri. Oyuna yoğunlaştığımızda zamanın geçişini takip etmeye daha az dikkat ayırabiliyoruz. Böylece bir saatlik oyun süresi bize yalnızca birkaç dakika geçmiş gibi gelebiliyor.
Korku Oyunları Neden Bazen Keyif Veriyor?
Karanlık bir koridorda ilerliyorsunuz. Her köşeden bir düşman çıkabilecekmiş gibi hissediyorsunuz. Nabziniz hızlanıyor, nefes alisverisleriniz siklasiyor ve dikkatiniz ekrana kilitleniyor.
Sonunda beklediğiniz tehlike ortaya çıkıyor. Birkaç saniye sonra ortalık sakinleşiyor ve rahatlıyorsunuz.
Peki, bizi korkutan bir deneyim nasıl keyif verebiliyor?
Bunun önemli nedenlerinden biri, beynimizin sanal tehlike ile gerçek hayattaki tehlike arasındaki farkı değerlendirebilmesi. Korku ve heyecan sırasında adrenalin gibi stresle ilişkili sistemler devreye girebiliyor. Kalp atışımız hızlanıyor, dikkatimizi çevremizdeki önemli uyaranlara yöneltiyoruz. Ancak oyun dünyasında karşılaştığımız tehlikenin gerçek olmadığını bilmek, deneyimi daha kontrol edilebilir hâle getiriyor.
Elbette herkes korku oyunlarından aynı keyfi almıyor. Bazı oyuncular için bu deneyim eğlenceli bir heyecan yaratırken bazıları için rahatsız edici olabilir.
Kaybetmek Neden Bazen Kazanmaktan Daha Öğretici?
Bir platform oyununda aynı yerde defalarca düşüyorsunuz. Her denemede biraz daha farklı hareket ediyor ve sonunda doğru zamanlamayı öğreniyorsunuz. Belki de oyunların öğrenme açısından ilginç taraflarından biri burada ortaya çıkıyor.
Başarısızlık, doğru geri bildirimle birleştiğinde yeni bir bilgi kaynağına dönüşebiliyor. Oyuncu hatasını değerlendiriyor, stratejisini değiştiriyor ve yeniden deniyor. Elbette her başarısızlık motive edici değil. İlerleme hissi kaybolduğunda hayal kırıklığı artabiliyor ve oyuncu oyunu bırakabiliyor. Bu acidan bakildiginda oyun tasarımında önemli olan, oyuncuya yalnızca zorluk çıkarmak değil, gelişebileceği bir alan sunmak diyebiliriz.
Zorlu bir mücadeleyi sonunda kazanmanın yarattığı yoğun tatmin duygusu ise oyun tasarımında Fiero kavramıyla ifade ediliyor. Defalarca denediğiniz bir boss'u sonunda yenmek veya kendi rekorunuzu kırmak bu duyguya örnek gösterilebilir.
Oyunlar Hafızamızı ve Dikkatimizi Gerçekten Geliştiriyor mu?
Video oyunlarının beyin üzerindeki etkileri araştırılırken en çok incelenen konulardan biri de nöroplastisite. Nöroplastisite, beynin öğrenme ve deneyim sonucunda değişebilme kapasitesini ifade ediyor. Yeni bir beceri öğrendiğimizde veya bir görevi tekrar tekrar yaptığımızda beynimizdeki sinirsel bağlantılar yeniden düzenlenebiliyor.
Bazı oyunlar bu süreçle ilişkili belirli becerileri çalıştırabiliyor. Örneğin Tetris, şekilleri zihinde döndürmeyi ve uzamsal ilişkileri değerlendirmeyi gerektiriyor. Minecraft, yön bulma ve mekânsal hafızayı kullanmayı teşvik edebiliyor. Aksiyon oyunları ise görsel dikkati ve hızlı tepki vermeyi gerektirebiliyor.
Burada da önemli bir ayrım var: Bir oyunda gelişen beceri, günlük hayattaki bütün zihinsel becerilerimizin de geliştiği anlamına gelmiyor.
Araştırmalar bazı oyun türlerinin belirli bilişsel görevlerde performansı destekleyebildiğini gösterse de video oyunlarının genel zekâyı artırdığına ilişkin kesin bir sonuç bulunmuyor yani oyun oynayarak her alanda daha zeki olmak mümkün demek, bilimsel bulguları olduğundan fazla yorumlamak olur.
Peki, Oyun Oynamak Ne Zaman Sorun Hâline Geliyor?
Oyunların beynimiz üzerindeki etkilerini konuşurken bağımlılık konusunu da göz ardı etmemek gerekiyor fakat bu, uzun saatler oyun oynayan herkesin bağımlı olduğu anlamına gelmiyor. Burada yalnızca geçirilen süre değil, kişinin oyun davranışı üzerindeki kontrolünün onemli oldugunu soyleyebiliriz.
Oyun oynama bozukluğunda oyun oynama davranışını kontrol etmekte zorlanma, oyuna diğer günlük sorumluluklardan daha fazla öncelik verme ve olumsuz sonuçlara rağmen oynamaya devam etme gibi uc temel durum ortaya cikiyor. Bu davranışların kişinin sosyal, ailevi, eğitim veya iş yaşamında belirgin sorunlara yol açması gerekiyor. Dolayısıyla yoğun oyun oynamak ile klinik düzeyde bir bozukluk aynı şey değil.
Oyun Oynarken Aslında Beynimizde Neler Değişiyor?
Video oyunları, beynimizin nasıl öğrendiğini, motive olduğunu, karar verdiğini ve çevresine uyum sağladığını anlamak için önemli bir araştırma alanı sunuyor.
Dopamin ödül beklentisi ve motivasyonda, stres sistemleri heyecan ve rekabette, hipokampus hafıza ve mekânsal öğrenmede, prefrontal korteks ise planlama ve karar vermede rol oynuyor. Bütün bu süreçleri tek bir hormonla veya beyin bölgesiyle açıklamak mümkün değil. Üstelik her oyunun beynimiz üzerindeki etkisi aynı değil. Oyunun türü, oynama süresi ve kişinin oyunla kurduğu ilişki bu etkileri değiştirebiliyor.
Oyun oynarken yalnızca ekrandaki karakterimizi geliştirmiyoruz. Öğrenme, dikkat, motivasyon ve karar verme gibi zihinsel süreçlerimizi de kullanıyoruz. Beynimizin bu deneyimlerden nasıl etkilendiğini anlamak ise nörobilimin araştırmaya devam ettiği konulardan biri.
Bu yazı Gamfed Türkiye Gönüllülerinden Beray Cincin Bolat’ın katkılarıyla yazılmıştır.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
