II. Abdülhamid Lev Tolstoy'un Kitabını Neden Toplattı?
Osmanlı Arşivi'nde Lev Tolstoy'un adının geçtiği iki belge, aynı yasağın başını ve sonunu gösteriyor. II. Abdülhamid 1901'de yazarın bir kitabını ülkeye sokmadı, kitapçılardaki nüshaları da toplattırdı. Beş yıl sonra Beyrut'ta iki gazete Lev Tolstoy'dan alıntı yapınca İstanbul'dan art arda uyarı yazıları gitti. Peki neden? Belgelerde gerekçe tek cümleden ibaret. Osmanlıca belgeleri okuyup tarih sırasıyla derledik.
15 Şubat 1901: Lev Tolstoy'un kitabı padişah emriyle yasaklandı.
Dahiliye Nezareti'nin o gün yazdığı genelgede Lev Tolstoy'un Fransızcaya çevrilmiş 'Où est l'issue?' adlı kitabı geçiyor. Türkçesi 'Çıkış nerede?' olan kitabın ülkeye sokulmaması, kitapçılarda bulunan nüshaların da tamamının toplatılması isteniyor. Belgeye göre karar doğrudan II. Abdülhamid'in iradesiyle verildi.
Emir gümrükten zaptiyeye kadar her kapıya gönderildi.
Genelge Maarif ve Hariciye nezaretlerine, İstanbul gümrüğüne bakan Rüsumat Emaneti'ne, Posta ve Telgraf Nezareti'ne ve Zabtiye Nezareti'ne yollandı. Bütün vilayetlere de bildirildi. Kitabın ne anlattığı ya da neden sakıncalı bulunduğu ise belgede yazmıyor.
Aynı yıl Yıldız Sarayı, Lev Tolstoy'un Çar'a yazdığı lâyihayı dosyaladı.
Saray arşivindeki bir kayıtta Lev Tolstoy'un Rusya'nın durumuna dair Çar II. Nikola'ya sunduğu lâyiha yer alıyor. Aynı dönemden başka bir yazışmada 'Tolstoy'un sürülmesi' haberi geçiyor. Yazarın Rusya'da başına gelenler İstanbul'da da izleniyordu.
Şubat 1906: Beyrut'taki El-İkbâl gazetesi Lev Tolstoy'dan söz etti.
Beyrut'ta Arapça yayımlanan El-İkbâl'in Şubat 1906 tarihli bir sayısında Lev Tolstoy'un eserlerinden bahsedildi. Bunu İstanbul'daki Matbuat-ı Dahiliye İdaresi'nin müdür yardımcısı Arif Bey fark edip bir raporla bildirdi.
Yasağın gerekçesi tek cümleydi.
Matbuat İdaresi'nin yazısında şöyle deniyor: 'Muharrir-i merkûm nihayet efkâr-ı muzırrasını neşr ü telkine sâ'î olduğundan âsârının gazetelere dercinin kat'iyyen memnû olmasına…' Yani yazar zararlı fikirlerini yaymaya ve aşılamaya çalıştığı için eserlerinin gazetelerde yer alması kesinlikle yasak. Hangi fikirlerin zararlı sayıldığını belge söylemiyor.
1 Mart 1906: İstanbul'dan Beyrut Valiliği'ne uyarı gitti.
Dahiliye Nezareti, yasağın Beyrut'a daha önce de bildirildiğini ama buna uyulmadığını yazdı. Valilikten, Lev Tolstoy'un eserleri gazetelere, dergilere ve risalelere girmesin diye görevlileri uyarması istendi.
Bir hafta sonra bu kez Semerâtü'l-Fünûn, Lev Tolstoy'dan alıntı yaptı.
1875'ten beri Beyrut'ta çıkan Arapça Semerâtü'l-Fünûn, 7 Mart 1906 tarihli sayısında Lev Tolstoy'un eserlerinden birkaç parça yayımladı. Matbuat İdaresi aynı gerekçeyi yeniden yazıp bundan sonra bu tür yazılara izin verilmemesini istedi. Arşiv kataloğunda bu gazetenin adı yanlışlıkla 'Servet-i Fünun' diye geçiyor, belgede Semerâtü'l-Fünûn yazıyor.
Nisan 1906: Beyrut'a ikinci uyarı yazıldı.
Dahiliye'nin Beyrut Valiliği'ne gönderdiği ikinci yazının kenarında, mart başındaki ilk uyarıya atıf var. İlk yazının üzerinden beş hafta geçmeden ikinci uyarı gerekmişti.
İki gazetenin de sansürle başı daha önce derde girmişti.
Semerâtü'l-Fünûn 1899'da ayet ve hadis yayımlama yasağına uyması için uyarılmış, 1904'te zararlı bulunan bir yazı yüzünden süresiz kapatılmış, sonra yeniden ruhsat almıştı. El-İkbâl ise 1902'de gazetelerin yalnızca beyaz kâğıda basılması kuralını çiğnediği için uyarı almıştı.
Kaynak
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!


Yorum Yazın