Her Gün Kullandığınız Bu 18 Kelimenin Asıl Anlamlarını Öğrendiğinizde Beyninizde Havai Fişekler Patlayacak!

Güncel Türkçe Sözlük'te "çilemek" fiili için hem "ıslanmak, nemlenmek" hem de "bülbül şakıması" ifadesi geçer.
Şarkıda da "Çile bülbülüm!" sözü "Öt bülbülüm." manasına gelir. Ne de olsa şarkı "Bülbülüm gel de dile..." şeklinde başlamaktadır.

— Alp Paksoy (@PaksoyAlp) July 31, 2018

"Küd" sözü Eski Türkçede "göz kulak olmak" anlamına gelir. Bu sözden "küdegü" diye bir sözcük türemiştir. "Düğün sahibi" ya da bir nevi "sponsor" anlamına gelir.

Şimdilerde bu kelimeyi "güvey" olarak kullanıyoruz. Düğünü neden erkek tarafının yaptığı da anlaşılmıştır sanırım.

— Alp Bey #YürüyenTDK (@PaksoyAlp) 30 Temmuz 2018

"Evir-" fiili "döndürmek" manasında. Kainatın hep bir döngü hâlinde olmasındandır ki "evir-" fiilinden "evren" sözü türemiş.
Bu söz, şimdilerde "kainat"ın eş anlamlısı olarak kullanılsa da eskiden "çark, döngü" anlamına gelmekteydi.

"Bolu birsü evren tuçı evrilü"
(K.B. 1069)

— Alp Bey #YürüyenTDK (@PaksoyAlp) 18 Temmuz 2018

Arapça "naizak" sözü "şiş" demektir.
"Şişte pişirilen yemek/şiş kebap" ise "ala'n-naizak" adını almış.
Bilin bakalım hangi güzel dil bu yemeğin adını "alinazik" yaptı?

— Alp Paksoy (@PaksoyAlp) July 27, 2018

Türkçede "yarmak" fiiliyle türetilmiş çok kelime vardır.
"Yara, yarım, yarış, yırtmaç, yırtıcı..." gibi.
İlginçtir ki "ırmak" ve "irmik" sözleri de aynı köktendir.

"Ir-/yır-" fiili "yarmak, ayırmak" manasında. Bildiğimiz "ırmak" ile "kırık buğday" olan "irmik" de bu köke aittir.

— Alp Bey #YürüyenTDK (@PaksoyAlp) 19 Temmuz 2018

"Papara" sözü "ekmek, peynir, süt ile yapılan yemek" demek.
"Papara yemek" deyimi ise "azarlanmak" manasında.

Eskiden İstanbul'a ekmekler bazen deniz yoluyla gelir, gelirken baya ezilir, deniz suyuna bulanırmış. Bu ekmeği yemek zorunda kalan “çocuklar” da bu deyimi çıkarmış.

— Alp Paksoy (@PaksoyAlp) July 21, 2018

"Gün/kün" sözünden "güneş, gündüz" gibi kelimeler türemiş. 1923'ten sonraysa "Günaydın!"ı türetmişiz. Bu gayet mantıklı.

"Tün/dün" sözü ise Eski Türkçede "gece" anlamındayken biz 1932'den sonra "öğleden akşama kadar geçen süre" için kullanıp "Tünaydın!"ı çıkarmışız.

— Alp Bey #YürüyenTDK (@PaksoyAlp) 17 Temmuz 2018

"Yum-" fiili "kapatmak, top yapmak" anlamındadır ve "yuv-" eylemiyle eş kökenlidir.
Buna göre "yumak, yumru, yumurcak, yuva, yuvarlamak" hatta ve hatta "yumruk" ve "yumurta" sözcükleri de bu "yum-/yuv-" kökünden gelir.
Türkçe bu...

— Alp Bey #YürüyenTDK (@PaksoyAlp) 12 Temmuz 2018

"Yol yordam bilmek" demek, hem "yolu" hem de "yürümeyi" bilmek demektir. "Yordam" sözünün kökü olan "yorı-/yöri-" fiili "yürümek" anlamındadır.
Fazla veya hızlı "yürümenin" sonunda neden "yorgun" kelimesini tercih ettiğimiz şimdi daha iyi anlaşılıyor.

— Alp Paksoy (@PaksoyAlp) July 9, 2018

Eski Türkçedeki "kök/gök" sözü "mavi" anlamında. Bu köke "-er" eklediğimizde "köğer"i elde ediyoruz. "Köğer"e de genelde renk adı yapan "-çin"i eklediğimizde "köğerçin"i buluyoruz.
Yani bildiğimiz "güvercin."

Yine "laçin (şahin), bıldırcın" hatta "sarışın" da bu ekle oluşmuş.

— Alp Paksoy (@PaksoyAlp) July 6, 2018

"Tağay/tay" sözü Eski Türkçede "anne tarafından akraba" anlamındadır.
"Eze/ece" sözü de "abla" demektir. Bu iki sözcüğü birleştirdiğimizde ortaya "teyze" sözü çıkıyor.
Ne kadar da birleşik olduğu belli olmayan bir sözcük...

— Alp Paksoy (@PaksoyAlp) July 2, 2018

Farsçada "bād" sözü "rüzgâr" demek, "cāh" ise "yer, geçit" manasında. Bu iki söz birleşip n'olmuş? Bravo, "baca."
Yine Farsçada "āvar" sözü "getirmek"tir. Başına "bād"ı koyarsak "bādāvar" olur.
Türkçeleştirirsek: Bedava. Yani "rüzgâr getirdi."

— Alp Paksoy (@PaksoyAlp) June 29, 2018

Arapça "hazn" sözü "depolama" manasında. Bu kökten "depo" anlamında "hazine" türemiş. "Mahzen" de bu köke ait.
Şimdilerde anlamı epey değişen "magazin (mahazin)" de bu kökten.
Bu söz İtalyanca, Fransızca, İngilizcede "ambar" anlamında kullanılmış, sonra da "mağaza" olmuş.

— Alp Paksoy (@PaksoyAlp) June 18, 2018

Eski Türkçede "yağız" sözcüğü "kahverengi, yanık renk" manasına gelmektedir. Kökü ise "yak" fiilidir.
İngilizcedeki "brown (kahverengi)" sözünün de "burn (yakmak/yanmak)" fiilinden geldiği düşünülmektedir.
Güzel rastlantı.

— Alp Paksoy (@PaksoyAlp) June 21, 2018

Çoğu kişi "güzel" sözünün Arapçadan geldiğini zanneder. Sanırım "gazel" sözüne yakın diye...
"Güzel" sözcüğü Türkçe "göz" sözünden "gözel" şeklinde türemiştir. Eski Türkçedeki hâli "görklü, gökçek" sözcükleridir.
Mantıklı türetme. Ne de olsa "güzel"i "göz" görür.

— Alp Paksoy (@PaksoyAlp) May 17, 2018

"Karantina" sözü Latince "quadraginta"dan türemiştir. "Kırk günlük yasak" manâsına gelmektedir. Bu kökten türeyen "kare, kadraj, kadran, karo, katrilyon, kerte, kadro..." gibi sözcükler de vardır. Hepsi "dört"le alakalı.
"Kadro" sözünün de asıl anlamı "çerçeve"dir.

— Alp Bey #YürüyenTDK (@PaksoyAlp) 20 Nisan 2018

"Zenci" sözünün kökü Farsça "zang"tır. "Pas" manasındadır.
Farsça "zangî (zenci)" sözü, Arapçaya "zanci" olarak geçmiş, oradan da dilimize gelmiştir.
Afrika'nın doğusunda bir ada olan Zanzibar da adını bu kökten almıştır.
"Zenci gelen yer/zencilerin yeri" anlamındadır.

— Alp Bey #YürüyenTDK (@PaksoyAlp) 16 Nisan 2018

Aslında “pişmaniye”nin “pişmanlıkla” hiçbir alakası yok.
“Pişmaniye” sözü Farsça “paşm” kökünden türemiştir. Bu sözcük “yün” manâsındadır. “Paşmīna” da “yünlü şey” anlamındadır ve “pişmaniye” sözcüğü bu sözden ortaya çıkmıştır.

— Alp Paksoy (@PaksoyAlp) April 7, 2018