Hallâc-ı Mansûr’u Darağacına Götüren Söz: En-El Hak
Bazı cümleler söylendikleri andan çok daha uzun yaşar. Hallâc-ı Mansûr’un “Enel Hak” sözü de onlardan biri. Kimine göre açık bir küfür, kimine göre ilahi aşkın zirvesi olan bu iki kelime, bin yılı aşkın süredir tartışılıyor. Peki Hallâc gerçekten ne demek istedi, neden idam edildi ve bu söz bugün neden hâlâ yanlış anlaşılıyor?
“Enel Hak” kelime kelime ne anlama geliyor?
Arapçada “ene” ben demek. “El-Hak” ise hem hakikat anlamına geliyor hem de Allah’ın isimlerinden biri. Yani cümle kelimesi kelimesine “Ben Hak’kım” demek.
İlk bakışta bir insanın kendini Tanrı ilan etmesi gibi duruyor. Ama tasavvuf bu sözü bambaşka okuyor. Burada konuşan Hallâc’ın egosu değil. Tam tersine, o egonun Allah’ın varlığı karşısında tamamen silinmesi.
Hallâc-ı Mansûr kimdi?
Asıl adı Hüseyin b. Mansûr el-Hallâc. Gençliğinde Sehl et-Tüsterî, Amr b. Osman el-Mekkî ve Bağdat ekolünün kurucusu Cüneyd-i Bağdâdî gibi dönemin en önemli sufilerinden ders aldı. Şiirsel ve sembolik eseri Kitâbü’t-Tavâsîn ile tanınan derin bir arifti.
Onu çağdaşlarından ayıran şey, yaşadığı manevi tecrübeyi tekke köşesinde saklamaması oldu. Hallâc bunları çarşıda, meydanda, kalabalıkların ortasında açıkça dile getirdi.
Anahtar kavram: Fenâ, yani benliğin yok olması
Sözü anlamanın anahtarı, tasavvuftaki “fenâ” kavramı. Fenâ, insanın kendi arzularından ve “ben” duygusundan sıyrılarak Allah’ın mutlak varlığı karşısında bir hiç olduğunu fark etmesi demek. Yani Hallâc “Ben Allah’ım” demiyor. Asıl söylediği şu: “Bende bana ait hiçbir şey kalmadı. Bu bedende ve bu dilde görünen yalnızca Hak’tır.”
Tasavvuf bunu güzel bir benzetmeyle anlatır: Ateşe atılan demir bir süre sonra ateşin rengini ve sıcaklığını alır, ateş gibi yakar ama yine de demirdir. Ya da Hz. Musa’ya seslenen yanan çalıyı düşünün. Hallâc da ilahi nuru yansıtan, cilalanmış bir aynaya dönüşmüştür. Konuşan ayna değil, aynaya vuran nurun sahibidir.
Sufiler bile ikiye bölündü: Ayıklık mı, coşku mu?
Tasavvufta vecd hâlinde söylenen bu tür sözlere “şathiyye” deniyor. Ve bu sözler sufiler arasında da sert bir tartışma başlattı: Cüneyd-i Bağdâdî’nin temsil ettiği “sahv” (ayıklık) yoluna göre derviş bu tecrübeden sonra yeniden akıl ve şeriat dengesine dönmeliydi. İlahi sırlar, anlayamayacak kalabalıklara açılırsa karışıklık çıkardı.
Hallâc ise “sekr” (manevi sarhoşluk) hâlinin coşkusuyla bu sırrı sokakta haykırdı. Bu yüzden sonraki dönemlerde pek çok sufi Hallâc’ı hakikati inkâr ettiği için değil, saklanması gereken bir tecrübeyi herkese açarak dengeleri sarstığı için eleştirdi.
İdamın arkasında sadece din yoktu
Hallâc 922 yılında idam edildi. Ama bunu yalnızca dinden sapan birinin cezalandırılması olarak okumak, tarihi fazla basite indirgemek olur. O yıllarda Abbasî Devleti çalkantılı bir dönemden geçiyordu Böyle bir ortamda halk üzerinde büyük etkisi olan, sade yaşamıyla saray elitinin yozlaşmasına ayna tutan ve sosyal adaletsizlikleri eleştiren karizmatik bir derviş, iktidar için ciddi bir tehditti.
Yıllarca zindanda tutulan Hallâc’ın idam fetvası da dinî gerekçelerden çok, Karmatîlerle gizli ittifak kurduğu ve devleti tehdit ettiği yönündeki siyasi iddiaların gölgesinde çıktı. Kısacası “Enel Hak”, siyasi bir tasfiyenin en kullanışlı bahanesine dönüştü.
Gazzâlî’den Mevlânâ’ya: Hallâc nasıl hatırlandı?
Sonraki yüzyıllarda Hallâc hakkında birbirinden çok farklı görüşler ortaya çıktı:
Fıkıh ve kelam âlimlerinin bir kısmı onu “ittihad” (insanın Allah’la bir olduğu iddiası) ve “hulûl” (Allah’ın bir bedene girdiği inancı) gibi sapkınlıklarla suçladı.
Gazzâlî, bu tür sözlerin manevi sarhoşluk anında söylendiğini, bu yüzden doğrudan küfür sayılamayacağını savundu.
Ferîdüddin Attâr, Tezkiretü’l-Evliyâ’da onu davası için canını veren bir hakikat şehidi olarak andı.
Mevlânâ ise meseleyi Mesnevî’de belki de en net hâliyle anlattı: Firavun da “ben” demişti, Hallâc da. Ama Firavun’un “ben”i kibrin ifadesiyken Hallâc’ınki yokluğun, tevazunun ve ilahi aşkın sesiydi.
Anadolu’da Yunus Emre’den Nesîmî’ye uzanan gelenek de Hallâc’ı darağacındaki en gür hakikat sesi olarak bağrına bastı.
Bugün “Enel Hak” neden hâlâ yanlış anlaşılıyor?
Bugün bu söz iki uç arasında sıkışmış durumda. Bir tarafta sözün manevi zeminini tamamen reddeden katı bir lafızcılık var. Diğer tarafta ise bu derin fikri “içindeki tanrıyı keşfet” gibi kişisel gelişim sloganlarına dönüştüren bir yüzeysellik.
İki yaklaşım da Hallâc’ı ıskalıyor. Çünkü Hallâc benliği büyütmek için değil, benliğin bir seraptan ibaret olduğunu göstermek için öldü.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!

