Dünya Haritalarını Değiştiren Türk: Piri Reis
Bugün dünya haritacılığından deniz stratejisine kadar birçok alanda adı geçen bir Osmanlı denizcisi var.
Piri Reis.
Onu sadece bir amiral olarak görmek büyük bir eksiklik olur.
O aynı zamanda:
• dünyanın ilk modern haritacılarından biri
• küresel deniz yollarını analiz eden bir stratejist
• keşif çağının en önemli coğrafyacılarından biridir.
Ve ilginçtir ki…
Bugün yeniden konuşulmasının nedeni sadece tarih değil.
Hürmüz Boğazı.
Bugün dünya petrol ticaretinin kalbi olan bu dar geçit,
500 yıl önce de Osmanlı ve dünya siyasetinin merkezindeydi.
Ve bu hikâyenin ortasında yine Piri Reis vardır.
Gelibolu’dan Dünya Denizlerine
Piri Reis 1465 civarında Gelibolu’da doğdu.
Asıl adı:
Ahmed Muhiddin Piri.
“Reis” unvanı Osmanlı denizcilik geleneğinde amiral / kaptan anlamına gelir.
Denizle tanışması çok erken yaşta oldu.
Çünkü amcası:
Ünlü Osmanlı korsanı ve amirali Kemal Reis.
Piri Reis genç yaşta onun yanında denizlere açıldı.
Akdeniz’de:
• İspanyol donanmasıyla savaşlar
• Kuzey Afrika seferleri
• Osmanlı deniz operasyonları gibi birçok harekâta katıldı.
Bu yıllar onun için sadece savaş değil aynı zamanda öğrenme dönemiydi.
Çünkü Piri Reis limanları, kıyıları, akıntıları, rüzgârları büyük bir dikkatle not ediyordu.
Bu notlar daha sonra dünya tarihine geçecek eserlerin temelini oluşturacaktı.
1513 yılında Piri Reis bir harita çizdi.
Ama bu sıradan bir harita değildi.
Bu harita:
• Atlantik Okyanusu
• Avrupa kıyıları
• Afrika
• Güney Amerika bölgelerini gösteriyordu.
Üstelik Kristof Kolomb’un keşiflerinden sadece 21 yıl sonra.
Haritanın en ilginç tarafı ise şuydu:
Piri Reis bu haritayı yaklaşık 20 farklı kaynağı birleştirerek hazırlamıştı.
Bunlar arasında:
• Arap haritaları
• Portekiz haritaları
• eski Akdeniz portolanları
• ve Kolomb’un haritaları vardı.
Piri Reis bu durumu kitabında şöyle anlatır:
“Bu harita eski ve yeni birçok haritanın bir araya getirilmesiyle yapılmıştır.”
Bugün bu haritanın yalnızca bir parçası Topkapı Sarayı’nda saklanmaktadır.
Ama bu parça bile dünya haritacılığının en önemli belgelerinden biridir.
Piri Reis’in ikinci büyük eseri ise:
Kitab-ı Bahriye (Denizcilik Kitabı).
1520’lerde yazılan bu eser adeta bir denizcilik ansiklopedisidir.
Kitapta:
• Akdeniz limanları
• adalar
• kıyı çizimleri
• rüzgâr sistemleri
• deniz akıntıları
• güvenli demirleme yerleri detaylı şekilde anlatılır.
Ayrıca kitapta çok sayıda renkli harita ve şehir çizimi bulunur.
Bugün birçok tarihçi Kitab-ı Bahriye için şu yorumu yapar:
“Bu eser 16. yüzyılın Google Maps’i gibidir.”
Hürmüz Boğazı ve Osmanlı’nın Hint Okyanusu Stratejisi
16. yüzyılın en büyük rekabetlerinden biri şuydu:
Osmanlı İmparatorluğu vs Portekiz.
Mücadele Akdeniz’de değil,
Hint Okyanusu’nda yaşanıyordu.
Çünkü Portekizliler:
• Hindistan
• Basra Körfezi
• Hürmüz Boğazı üzerinde kontrol kurmuştu.
Bu bölge neden bu kadar önemliydi?
Çünkü Hürmüz Boğazı:
• Basra Körfezi’ni dünyaya bağlayan kapıydı
• ticaret gemilerinin geçiş noktasıydı
• bugün olduğu gibi o zaman da enerji ve ticaretin kilidiydi
Osmanlı bu bölgeyi kontrol etmek için Piri Reis’i görevlendirdi.
1552 yılında Piri Reis:
Osmanlı Hint Okyanusu donanmasının başına getirildi.
Görevi:
• Portekiz donanmasını zayıflatmak
• Basra Körfezi’ni kontrol altına almak
• Hürmüz’ü ele geçirmekti.
Piri Reis:
• Maskat’ı fethetti
• birçok Portekiz kalesini ele geçirdi.
Ancak Hürmüz adasını kuşatmasına rağmen güçlü Portekiz savunması nedeniyle geri çekildi.
Bu geri çekilme daha sonra İstanbul’da siyasi bir krize dönüştü.
Piri Reis 1553 yılında Kahire’de idam edildi.
Sebep olarak:
• Hürmüz’ü alamaması
• donanmayı Basra’da bırakması gösterildi.
Ama birçok tarihçi bu kararı şöyle yorumlar:
Bu karar askeri değil siyasi bir karardı.
Çünkü Piri Reis o sırada 80 yaşına yaklaşmış bir deniz efsanesiydi.
Ve Osmanlı denizcilik tarihinde eşsiz bir miras bırakmıştı.
Piri Reis bugün tekrar gündemde.
Çünkü:
• Hürmüz Boğazı dünya petrolünün %20’sinin geçtiği yer
• Basra Körfezi küresel enerji dengelerinin merkezi
• Hint Okyanusu yeniden jeopolitik rekabet sahası
Ve ilginçtir ki:
500 yıl önce Osmanlı stratejisinin merkezinde de aynı bölge vardı.
Bu stratejiyi yöneten isimlerden biri ise:
Piri Reis’ti.
Bir Denizci, Bir Bilim İnsanı, Bir Stratejist
Piri Reis yalnızca bir Osmanlı amirali değildir.
O aynı zamanda:
• bir haritacı
• bir araştırmacı
• bir deniz stratejisti
• bir bilim insanıdır.
Ve çizdiği haritalar, yazdığı kitaplar ve yönettiği seferler sayesinde
Keşifler Çağı’nın en önemli figürlerinden biri olarak tarihe geçmiştir.
Bugün dünya haritalarına baktığımızda bile
Gelibolu’da doğan o denizcinin izleri hâlâ görülür.
1513 yılında Piri Reis tarafından çizilen bu dünya haritası, yüzyıllar boyunca Osmanlı saray arşivlerinde sessizce bekledi. Ta ki 1929 yılında, Topkapı Sarayı müzeye dönüştürülürken yapılan kataloglama çalışmaları sırasında tesadüfen yeniden keşfedilene kadar. Saray kütüphanesinde çalışan Alman ilahiyatçı ve tarihçi Gustav Adolf Deissmann, parşömen üzerindeki imzayı fark eden ilk isimlerden biri oldu. Ardından Osmanlı tarihçisi ve müze yöneticisi Halil Edhem Eldem haritayı inceleyerek bilim dünyasına tanıttı. Böylece dünya haritacılığının en önemli belgelerinden biri, yaklaşık 400 yıl boyunca kimsenin dikkatini çekmeden saklı kaldığı saray arşivlerinden çıkarak yeniden gün ışığına kavuştu.
Gelibolu’da doğan bir Osmanlı denizcisi, 16. yüzyılın sınırlı imkânlarıyla dünyanın haritasını yeniden düşünmeye çalıştı. Piri Reis yalnızca denizleri dolaşan bir amiral değildi; o aynı zamanda dünyayı anlamaya çalışan bir bilim insanıydı. Çizdiği haritalar, yazdığı Kitab-ı Bahriye ve Hint Okyanusu’ndaki seferleriyle çağının çok ötesinde bir vizyon ortaya koydu. Bugün Hürmüz Boğazı’ndan geçen tankerler, dünya ticaretini şekillendiren deniz yolları ve modern haritalar bize şunu hatırlatıyor: Beş yüz yıl önce Gelibolu’da başlayan o merak, aslında insanlığın dünyayı keşfetme hikâyesinin bir parçasıydı. Ve o hikâyenin en parlak sayfalarından birinde Piri Reis’in imzası hâlâ duruyor.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
