Sokağın Oynamayı Unuttuğu Gün
Kaybolan geleneksel çocuk oyunlarının hikâyesi
Bu hafta hafızamın en aydınlık sokağına, Maltepe'de akşam ezanından önce annelerin pencereden adımızı bağırdığı mahalleye dönüyorum. Ceplerimizde misket, dizlerimizde kabuk bağlamış yaralar, ayağımızda yarı sökülmüş ayakkabılar vardı. Dünyanın en önemli işi, o gün hangi takımın kalede olacağına karar vermekti.
Sokağın oynamayı unuttuğu günün takvimde bir tarihi yok. Kimse o sabah uyanıp “bugün çocuklar dışarı çıkmasın” demedi. Bir gün tek kale maç için top bulunamadı, ertesi gün çelik çomak için çomak, sonra da oynayacak çocuk. Sessizlik, kalabalığın yokluğundan çok alışkanlığın yavaş yavaş çekilmesiyle geldi. Bana kalırsa bu yüzden hiçbirimiz kaybı zamanında fark etmedik.
Oyun Dediğimiz Şey Aslında Bir Okuldu
Bizim mahallede üç oyun vardı ki mevsimlerimizi onlar belirlerdi: misket, tek kale maç ve çelik çomak. Bunlara bakınca aklıma önce eğlence gelmiyor, bir toplumsal eğitim sistemi geliyor. Misketle kazanmayı da kaybetmeyi de öğrenirdik. Cebinizdeki en güzel misketi bir hamlede verebilmek, küçük bir olgunluktu. Misket oynarken yere çöküp bir çizgiyi, bir deliği, bir nişanı gözlemekten parmaklarımız toprak yüzünden kapkara olurdu. O kara parmaklar bizim için kirden çok, günün hakkını verdiğimizin işaretiydi.
Tek kale maçta kaleci ve forvet sırayla değişir, herkes her görevi üstlenirdi. Çelik çomakta ise mesafeyi gözle ölçmeyi, rakibin hamlesini önceden okumayı öğrenirdik. Hakem yoktu. Kavgayı da kuralı da çocuklar kendi aralarında çözerdi. Hile yapan çocuğun ertesi gün oyuna alınmaması, hiçbir mevzuatın sağlayamayacağı bir yaptırımdı.
Bütün bunları yan yana koyduğumda şunu görüyorum: sokak oyunlarında kuralları büyükler koymazdı. Kurallar ağızdan ağıza, mahalleden mahalleye değişerek yaşardı. Aynı oyunun her semtte başka bir adı, başka bir “yasası” vardı. Bu, kitapsız ve arşivsiz yaşayan bir kültür mirasıydı.
Gazoz Kapakları ve Tren Yolu
Bizim evimiz tren yoluna yakındı ve bu, çocukluğumuza ayrı bir hikâye kattı. Mahalle arkadaşlarımla topladığımız gazoz kapaklarını raylara dizer, sonra bir kenara çekilip beklerdik. Uzaktan önce raylar titremeye başlar, sonra tren gelirdi. Buharlı kara tren, fena halde her ses çıkarırdı: gümbürdeyen tekerlekler, takırdayan vagonlar, soluk soluğa fışkıran buhar, birdenbire yırtan düdük… Hepsi birbirine karışır, yerin altından geliyormuş gibi bir gürültüye dönüşürdü. Arkasında da simsiyah bir duman ve kömür kokusu bırakırdı. Tren geçip gidince koşup kapaklarımıza bakardık. Tırtıklı kenarları silinmiş, madeni bir para inceliğinde, parlak, düzleşmiş küçük diskler olmuşlardı. Onları sanki bir hazine gibi cebimize doldururduk.
Bugün dönüp baktığımda bu işin ne kadar tehlikeli olduğunu açıkça görüyorum. Bir çocuğa bunu yaptırmak istemezdim, kendi oğluma yaptırmazdım. Ama çocukluğun gerçeği de şu: o korkuyla karışık heyecan, o beklemenin içindeki gerilim, oyunun asıl büyüsüydü. Kapaklar sadece bahaneydi. Asıl olan, bir şeyin büyük bir güçle değiştiğini kendi gözümüzle görmekti. Trenin ardından o kısacık sessizlik… Onu hâlâ hatırlıyorum.
Kim Sildi Bu Oyunları?
Kolay cevaplar var: televizyon, bilgisayar, telefon. Ama ben burada başka bir soru görüyorum. Ekranlar çocukları sokaktan çekmeden önce sokak çocuklardan boşaltılmıştı. İstanbul'da özellikle bu dönüşüm hızlıydı: boşalan arsalar yerini apartmanlara bıraktı, top oynadığımız boş alanlar otoparka döndü, trafik arttı. Kapı önünde sandalye atıp oturan komşuların yerini güvenlik kameraları aldı. Çocuklar için “dışarısı” önce tehlikeli, sonra gereksiz ilan edildi. Ekran, boşalmış bir sokağın doğal mirasçısı oldu.
Kanaatimce suçu tek bir icada yüklemek hem haksızlık hem kolaycılık. Oyunlar bir gecede değil, mahallelerin dokusu çözüldükçe unutuldu. Üstelik eskiyi fazla parlatmak da doğru değil. O sokaklarda herkese yer yoktu. Kimimiz hep en son seçilirdi, kimimiz oyuna hiç alınmazdı. Ama yine de şunu söyleyebilirim: bu eksikliklere rağmen, çocuklar birbirleriyle yüz yüze, birbirinin gözünün içine bakarak bir şeyler üretirlerdi.
Sokağı Geri Çağırmak
Bugün çocuklara gidip “gelin, çelik çomak oynayalım” dediğimizde belki ilgilenmeyecekler. Nostaljiyle kimseyi dışarı çıkaramayız. Ama bu oyunları belgelemek, okul bahçelerinde ve belediyelerin çocuk etkinliklerinde yeniden yaşatmak mümkün. Bunun için önce yapılması gereken şey, hâlâ hatırlayanlara sormak: bu oyun sizin mahallede ne denirdi, nasıl oynanırdı?
Sokağın oynamayı unuttuğu günü geri alamayız. Ama o günü hatırlayan son kuşak hâlâ aramızdayken, oyunların adını ve kurallarını yazıya geçirebiliriz. Sokak bir gün tekrar sesle dolarsa, ilk sorulacak soru “hangi oyunu oynayalım?” olacak ve cevabın bir yerde yazılı olması gerekiyor.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!

