Herkesin Tanıdığı Kırmızı Yapraklı Atatürk Çiçeğine Neden Bu İsim Verildi?
Anlatılan hikâye: Bir profesör, bir laboratuvar ve "Gazi Atatürk"
Sosyal medyada ve köşe yazılarında sık sık tekrarlanan hikaye şöyle: ABD'deki Vanderbilt Üniversitesi'nden 'Kirk Landin' adlı bir profesör, laboratuvarında kırmızı renkli yeni bir çiçek geliştirir. Çiçeğe isim ararken Türkiye'de Atatürk'le tanışmış başka bir profesör 'Gazi Atatürk' adını önerir. İsim resmen tescil edilir ve çiçek bütün dünyada bu adla üretilip satılmaya başlar.
Anlatının farklı versiyonları var. Bazıları tarihi 1933 olarak veriyor. Kimi tanışmanın Tarsus Koleji'nde, kimi Kayseri'de geçtiğini söylüyor. Neredeyse hepsi de 'Dünyada adı bir çiçeğe verilen başka lider yok' cümlesiyle bitiyor.
Hikâyenin dayanağı gerçekten de eski bir gazete haberi. Ama haberin kendisine bakınca ayrıntıların epey farklı olduğu görülüyor.
1935'teki haberlerde poinsettia adı geçmiyor, çiçek de kırmızı değil
8 Temmuz 1935'te Cumhuriyet, Akşam ve Yeni Asır gazeteleri Şikago kaynaklı kısa bir haber yayımladı. Cumhuriyet'in birinci sayfasındaki haberin alt başlığı şuydu: 'Amerika'da yeni sarı bir çiçeğe Büyük Önderimizin adı verildi.'
Habere göre Vanderbilt Üniversitesi'nden 'Kırklend' adlı bir profesör, laboratuvarında 'sarışın renkte' yeni bir çiçek elde etmişti. Kayseri'deki Amerikan Koleji'ni ziyareti sırasında Atatürk'ü gören başka bir profesör de çiçeğe 'Gazi Atatürk' adının verilmesini önermişti. Öneri kabul edilmiş, isim tescil için 'nebatat dairesine' gönderilmişti.
Yukarıda gördüğünüz Akşam'ın aynı günkü birinci sayfasında haber yalnızca birkaç satırdı: Vanderbilt'ten 'doktor Kirlend' yeni bir çiçek elde etmiş ve ona Atatürk ismini vermişti. Yeni Asır da çiçeğin 'sarışın' olduğunu yazıyor, olayı Amerika'daki Türk dostluğunun bir örneği olarak sunuyordu.
Üç haberde de iki ayrıntı dikkat çekiyor. Hiçbirinde poinsettia ya da Euphorbia pulcherrima adı geçmiyor. Çiçek de kırmızı değil, sarı olarak anlatılıyor. Yani bugün anlatılan 'kırmızı çiçek' ayrıntısı haberin aslında yok.
Bitkinin hikâyesi 1930'lardan çok daha eski
Atatürk çiçeği olarak bildiğimiz bitkinin bilimsel adı Euphorbia pulcherrima, yani sütleğengillerden bir tür. Anavatanı Meksika ve Guatemala. Azteklerin bitkiyi kırmızı boya yapımında ve ateş düşürücü olarak kullandığı biliniyor.
Bitkinin bilim dünyasındaki kaydı da 1935'ten yaklaşık 100 yıl öncesine uzanıyor. Alman botanikçi Johann Friedrich Klotzsch türü 1834'te tanımladı. Tanımın dayandığı örnek, Alexander von Humboldt ile Aimé Bonpland'ın 1803-1804'teki Meksika gezisinde toplanmıştı. Yukarıdaki çizim de bitkiyi 19. yüzyılda yayımlanan Curtis's Botanical Magazine'den gösteriyor.
Yüzyıllardır bilinen bir bitkinin 1930'larda bir laboratuvarda 'yeni elde edilmiş' olması mümkün değil.
Poinsettia adı bir ABD'li diplomattan geliyor
Bitkinin İngilizcedeki adı, ABD'nin Meksika'daki ilk elçisi Joel Roberts Poinsett'ten geliyor. Botanikle de ilgilenen Poinsett, 1820'lerde bitkiyi Meksika'dan Güney Carolina'daki seralarına gönderdi. 'Poinsettia' adının en geç 1836'da kullanılmaya başlandığı biliniyor. Son yıllarda Poinsett'in köleliğe ve Gözyaşı Yolu olarak bilinen yerli sürgününe katılımı nedeniyle bitkiyi Nahuatl dilindeki adıyla, cuetlaxōchitl olarak anma çağrıları da yapılıyor.
Bitkinin dünyada başka adları da var. Meksika ve Guatemala'da 'nochebuena' yani Noel gecesi, İspanya'da 'flor de Pascua' deniyor. İngilizce Vikipedi'deki poinsettia maddesi de Türkiye'deki 'Atatürk çiçeği' adının, Cumhuriyet'te çıkan bir habere dayandığını not ediyor.
Adı nereden gelirse gelsin, Türkiye'de Atatürk'le özdeşleşti
Bitkinin Türkiye'de neden Atatürk çiçeği diye anıldığının kesin bir yanıtı yok. En yaygın açıklamaya göre Atatürk, bu süs bitkisinin Türkiye'de tanınmasına ve yetiştirilmesine önayak oldu, isim de bitkiyi yetiştiren bitki bilimcilerin önerisiyle kondu. Atatürk'ün en sevdiği çiçek olduğu da söyleniyor. Ancak bu bilgilerin kesin olmadığını, iddia olduğunu hatırlatmakta fayda var.
Ad bugün bilimsel yayınlarda da kullanılıyor. Türk üniversitelerinde bitkinin yetiştirilmesi üzerine yapılan tez ve makalelerin başlıklarında 'Atatürk çiçeği (Euphorbia pulcherrima)' ifadesi geçiyor. Yani ortaya çıkış hikâyesi doğrulanamasa da ad Türkçede kalıcı bir yer edindi.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
Bu içerikler de ilginizi çekebilir:
Yorum Yazın