Eski İstanbul’un Gizli Tarihi: Gayrimüslimler Hangi Semtlerde Yaşıyordu?
Geçtiğimiz mart ayında hayatını kaybeden tarihçi Prof. Dr. İlber Ortaylı'nın Habertürk ekranlarındaki bir sohbeti yeniden paylaşıldı. Eski İstanbul'un az bilinen sosyal haritasını gözler önüne serdi. Eski İstanbul'da gayrimüslimler hangi semtlerde otururdu? İlber Ortaylı, Musevilerin Balat'a, Ermenilerin Kumkapı ve Samatya'ya, Rumların Tarlabaşı'na nasıl yerleştiğini tek tek anlattı.
Sohbetin en dikkat çeken kısmı ise II. Mahmud döneminden kalan bir gelenekti: Beyoğlu'ndaki neredeyse her kilisenin önünde padişahın yaptırdığı bir çeşme bulunuyordu.
Eski İstanbul'da gayrimüslimler hangi semtlerde otururdu?
13 Mart 2026 tarihinde yaşamını yitiren İlber Ortaylı'nın eski İstanbul'a dair sözleri yeniden gündem oldu. Ortaylı, eski İstanbul'da gayrimüslimlerin hangi semtlerde oturduğunu anlattı.
Musevi nüfus hangi semtte oturuyordu?
Ortaylı'ya göre Balat denince akla gelen Musevi nüfusu, Osmanlı'nın şehre girmesinden önce de bölgedeydi. Fetihten önce burada Romanyot adı verilen Bizans Yahudileri yaşıyordu ve bu topluluk Yunanca konuşuyordu.
Tarihçi, Bizans idaresiyle Yahudiler arasındaki ilişkinin pek de iyi olmadığını vurguladı. Ona göre bu ilişki İran'daki gibi değildi, Osmanlı İmparatorluğu'ndakiyle ise hiç kıyaslanamazdı. Ortaylı, son 30-40 yılın olaylarını geçmişe taşıyarak tarih okumanın 'büyük bir amatörlük' olduğunu da sözlerine ekledi.
15. yüzyılda ise İspanya ve İtalya'dan yeni bir göç dalgası geldi. Sefarad Yahudileri yanlarında Ladino'yu, yani bugün İspanya'da artık konuşulmayan eski Kastilya İspanyolcasını getirdi. Ortaylı, bu dilin zamanla İbranice, Rumca ve hatta Türkçe kelimelerle zenginleşerek kendine özgü bir üslup kazandığını anlattı.
Ermeniler Kumkapı'ya sonradan, Samatya tarafından gelmiş.
Endülüs'ten gelen Müslüman Araplar ise Galata'da, Perşembe Pazarı çevresine yerleşti. İlber Ortaylı, bölgedeki Arap Camii'nin aslında bir kilise olduğunu ve yeni gelenler için camiye çevrildiğini hatırlattı.
Kadıköy için anlatılan 'körler ülkesi' efsanesine de değinen Ortaylı, eskiden semtin şehir merkezine uzak kaldığını, kışın lodosta vapurun bile geçemediğini söyledi. Yine de Kadıköy'ün havasının ve suyunun bir zamanlar çok daha güzel olduğunu ekledi.
Ermeni nüfusu hangi semtte oturuyordu?
Bugün Ermeni toplumunun merkezi olarak bilinen Kumkapı'ya gelince Ortaylı, Ermenilerin buraya sonradan, Samatya tarafından geldiğini belirtti. Yenikapı'daki Marmaray kazılarında 18. yüzyıldan kalma bir Ermeni mahallesinin gün yüzüne çıktığını anlatan tarihçi, bu toplumun kıyıyı ve limana yakın yerleri sevdiğini söyledi. Ancak bunun kesin bir kural olmadığını, Aksaray gibi semtlerde de Ermeni ailelerin yaşadığını vurguladı.
Romanlar hangi semtte oturuyordu?
Ortaylı, Rumeli kökenli Romanların yaşadığı Sulukule'yi de şehrin en eski semtleri arasında saydı ve bu tarihi dokunun zamanla yıkılarak ortadan kalktığını hatırlattı.
II. Mahmud, Beyoğlu'ndaki kiliselerin önüne birer çeşme yaptırmıştı.
Adından da anlaşılacağı gibi Tarlabaşı bir zamanlar kırsal bir bölgeydi. Ortaylı'ya göre Beyoğlu büyüdükçe burada daha mütevazı ailelere evler yapıldı ve semt, Rum nüfusun yoğun yaşadığı yerlerden biri oldu. Aya Konstantin başta olmak üzere bölgedeki kiliselerin büyük kısmı da bu dönemde inşa edildi.
Sohbetin en ilginç detayı burada ortaya çıktı. Ortaylı, neredeyse kural haline gelmiş bir uygulamayı şöyle anlattı: Bu kiliselerin hemen hepsinin önünde II. Mahmud'a ait birer çeşme bulunuyordu. Tarihçiye göre padişahın bu tercihi, gayrimüslim tebaasıyla kurduğu yakınlığın açık bir göstergesiydi. Ortaylı, II. Mahmud için 'Tam bir imparator aslında' ifadesini kullandı.
👇🏻
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
Bu içerikler de ilginizi çekebilir:
Osmanlı'daki Baltacıların Zülüflerinin Yahudilikle Alakası Var mı?
Yorum Yazın