Zeka Anneden, Boy Babadan mı Gelir? Genetikçi Prof. Dr. Kaan Yılancıoğlu Açıkladı
'Kellik anne tarafındaki dededen gelir', 'oğlan çocuğunun zekâsı annesine çeker', 'boy babadan gelir'... Halk arasında sık sık kurulan bu cümleleri duymuşsunuzdur. Peki bilim bu konuda ne diyor?
Genetikçi Prof. Dr. Kaan Yılancıoğlu, X hesabından paylaştığı bir flood ile bu iddiaları tek tek ele aldı ve her biri için bilimsel kanıtları sıraladı. Biz de Yılancıoğlu'nun atıfta bulunduğu araştırmaların izini sürdük ve konuyu biraz daha açtık.
Kısa cevap şu: Özelliklerimizin büyük çoğunluğu çok sayıda genin etkisiyle şekilleniyor ve her iki ebeveynden de geliyor. Ama bazı mitlerin içinde küçük bir doğruluk payı da var.
"Genetikçi olarak açıklıyorum..."
Gelin, Prof. Dr. Kaan Yılancıoğlu'nun bahsettiği bilimsel araştırmaları biraz detaylı inceleyelim.
1. Kellik gerçekten anne tarafındaki dededen mi gelir?
Yılancıoğlu'nun cevabı: Kısmen doğru.
Bu mitin bir dayanağı var. Erkek tipi saç dökülmesiyle en güçlü ilişkili tek gen olan androjen reseptörü (AR) geni X kromozomunda bulunuyor. Erkekler X kromozomunu her zaman annelerinden aldığı için bu gen de anneden, dolayısıyla anne tarafındaki dededen geliyor.
Ancak tablo bununla sınırlı değil. Sonraki yıllarda UK Biobank verileriyle yapılan daha büyük çalışmalar, kellikle ilişkili gen bölgelerinin sayısını yüzlere çıkardı. Bu bölgelerin büyük çoğunluğu hem anneden hem babadan gelen kromozomlarda yer alıyor. Yani babası kel olan bir erkeğin riski de en az anne tarafındaki dedesininki kadar önemli.
Araştırmanın özeti: Pirastu ve arkadaşlarının 2017'de Nature Communications'ta yayımladığı çalışma, 70 binden fazla erkeğin genetik verisini inceledi ve erkek tipi kellikle ilişkili 71 gen bölgesi tespit etti; bunların 30'u ilk kez tanımlandı. Araştırmacılar kalıtılabilirliğin yaklaşık yüzde 82'sini otozomal kromozomlara, yalnızca yüzde 12'sini X kromozomuna bağladı. 2018'de aynı dergide yayımlanan bir eleştiri yazısı toplam kalıtılabilirlik tahminlerinin yüksek olduğunu savunsa da kelliğin ağırlıklı olarak otozomal genlerle taşındığı sonucu değişmiyor.
2. Cildimiz annemizinki gibi mi yaşlanır?
Yılancıoğlu'nun cevabı: Zayıf kanıt.
Bazı anne-kız çalışmalarında benzerlik görülse de bu genel bir kural değil. Anne ile kızı genellikle benzer bir ortamda yaşıyor, benzer beslenme ve güneş alışkanlıklarına sahip oluyor. Bu da genetik ve çevresel etkiyi birbirinden ayırmayı zorlaştırıyor.
Çevrenin gücünü gösteren en çarpıcı veriler tek yumurta ikizlerinden geliyor. Aynı DNA'ya sahip ikizler üzerinde yapılan çalışmalarda, sigara içen ya da daha fazla güneşe maruz kalan ikizin yüzünün belirgin şekilde daha yaşlı göründüğü tespit edildi. Mitokondriyal DNA'nın yalnızca anneden geldiği doğru olsa da cilt yaşlanması özelinde 'annenle aynı şekilde yaşlanırsın' demek için yeterli kanıt yok.
Araştırmanın özeti: Zhang ve arkadaşlarının 2024'te Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology dergisinde yayımladığı çalışmaya aynı topluluktan 87 Çinli kadın katıldı; bunların 40'ı anne-kız çiftiydi. Araştırmacılar kırışıklık, sarkma ve lekelenme gibi yaşlanma işaretlerinde anne ile kız arasında tutarlı bir örüntü gözlemledi ve bunun genetik bir etkiye işaret edebileceğini yazdı. Çalışmada 50 yaş, cilt yaşlanmasında bir dönüm noktası olarak öne çıktı. Ancak örneklem küçük ve bir kalıtılabilirlik oranı hesaplanmıyor.
3. Diş yapısı ve çene babadan mı gelir?
Yılancıoğlu'nun cevabı: Mit.
'Dişler bir ebeveynden, çene diğerinden gelir' gibi ayrımlar popüler olsa da bilimsel bir karşılığı yok. Diş boyutu, diş dizilimi ve çene yapısı çok sayıda genin birlikte etkilediği, yani poligenik özellikler. Üstelik kafatası ve çene gelişimi çocuklukta çiğneme alışkanlıkları, ağızdan nefes alma ve beslenme gibi çevresel faktörlerden de etkileniyor.
Ailelerde belirgin bir çene yapısının kuşaklar boyu sürdüğü tarihi örnekler de var. En bilineni, Avrupa'nın Habsburg hanedanında görülen ve 'Habsburg çenesi' diye anılan belirgin alt çene çıkıklığı. Bu özelliğin hanedan içindeki akraba evlilikleriyle ilişkili olduğu düşünülüyor; yani çene şeklinin kalıtıldığına işaret ediyor ama bunun 'babadan' geldiğini göstermiyor.
Diş ve çene özelliklerini tek bir ebeveyne bağlayan bir kalıtım modeli bilimsel literatürde yer almıyor.
4. Erkeğin zekâsı annesine mi benzer?
Yılancıoğlu'nun cevabı: Klasik mit.
'Zekâ genleri X kromozomunda, o yüzden oğlan çocuklar zekâyı annelerinden alır' iddiası yıllardır internette dolaşıyor. Bu fikir kısmen, zihinsel engelliliğe yol açan çok sayıda genin X kromozomunda bulunmasından besleniyor. Ancak bir hastalığa yol açan gen ile normal zekâ farklılıklarını belirleyen genler aynı şey değil.
Zekânın kalıtılabilirliği ise yaşla birlikte artıyor. Çocuklukta yüzde 40 civarında olan oran, yetişkinlikte yüzde 50-80 aralığına çıkıyor. Bilim insanları bu duruma 'Wilson etkisi' diyor.
Araştırmanın özeti: Thomas Bouchard ve Matt McGue'nun 1981'de Science dergisinde yayımladığı derleme, zekâ genetiğinin klasik çalışmalarından biri. Araştırmacılar 111 aile çalışmasından elde edilen 526 korelasyonu, toplamda 113 binden fazla eşleşmeyi bir araya getirdi. Birlikte yaşayan ebeveyn ile çocuk arasındaki IQ korelasyonu ortalama 0,42 civarında çıktı ve sonuçlar çok genli bir kalıtım modeliyle uyumluydu. Korelasyonların aile bireylerinin cinsiyetine göre anlamlı biçimde farklılaşmadığı da bildirildi; yani anne de baba da zekâya benzer ölçüde katkı veriyor.
5. Bebeğin cinsiyetini yüzde 100 baba mı belirler?
Yılancıoğlu'nun cevabı: Evet, kesin doğru.
Listedeki tartışmasız doğru bu. Kadınların kromozom yapısı XX olduğu için yumurta hücresi her zaman bir X kromozomu taşıyor. Erkeklerde ise yapı XY; bu nedenle sperm hücrelerinin yarısı X, yarısı Y kromozomu taşıyor. Yumurtayı X taşıyan sperm döllerse bebek kız (XX), Y taşıyan sperm döllerse erkek (XY) oluyor.
Bu bilginin pratik bir sonucu da var: Geçmişte ve hatta bugün bazı toplumlarda 'erkek çocuk doğuramadı' diye suçlanan kadınların, biyolojik açıdan bu konuda hiçbir rolü yok.
Çok nadir görülen bazı kromozom ve gen farklılıkları dışında, kromozomal cinsiyet babadan gelen spermin taşıdığı kromozomla belirleniyor.
6. Baba obezse çocuğun riski daha mı yüksek?
Yılancıoğlu'nun cevabı: Kısmen doğru.
Obeziteye yatkınlığı artıran genler her iki ebeveynden de geliyor. Ancak son yıllarda bilim insanlarının ilgisini çeken başka bir mekanizma var: epigenetik. Yani DNA dizisi değişmeden, genlerin açılıp kapanmasını etkileyen kimyasal işaretler.
Bu alandaki en çok atıf alan çalışmalardan biri 2010'da Nature'da yayımlandı. Araştırmacılar, yüksek yağlı diyetle beslenen erkek sıçanların dişi yavrularında pankreas fonksiyonlarının bozulduğunu gösterdi.
Araştırmanın özeti: Soubry ve arkadaşlarının 2013'te BMC Medicine'de yayımladığı çalışma 79 yenidoğanın kordon kanını inceledi. Babası obez olan bebeklerde büyümeyle ilişkili IGF2 geninin metilasyonunun daha düşük olduğu, bu ilişkinin annenin ve bebeğin özellikleri hesaba katıldığında da sürdüğü görüldü. Aynı ekibin 2016'daki çalışması ise kilolu ve obez erkeklerin sperm hücrelerinde bazı genlerin metilasyonunun değiştiğini buldu. Ancak alan hâlâ tartışmalı: Örneklemler küçük ve daha sonra yapılan bazı araştırmalar obezite ile sperm metilasyonu arasında kayda değer bir ilişki bulamadı.
7. Boy babadan daha mı çok etkilenir?
Yılancıoğlu'nun cevabı: Hayır.
Boy, genetikte poligenik özelliklerin ders kitabı örneği. İkiz çalışmaları boyun kalıtılabilirliğini yüzde 70-80 olarak gösteriyor. Doktorların çocuğun tahmini yetişkin boyunu hesaplarken kullandığı 'hedef boy' formülü de bunu yansıtıyor: Anne ve babanın boylarının ortalaması alınıyor, erkek çocuklar için 6,5 cm eklenip kız çocuklar için 6,5 cm çıkarılıyor. Formülde iki ebeveynin ağırlığı eşit.
Boyun genetik potansiyele ulaşıp ulaşmaması ise büyük ölçüde çocukluktaki beslenme, uyku ve sağlık koşullarına bağlı. Son yüzyılda birçok ülkede ortalama boyun belirgin şekilde artmasının nedeni de genler değil, yaşam koşullarındaki iyileşme.
Araştırmanın özeti: 2022'de Nature'da yayımlanan ve 5,4 milyon kişinin verisini kullanan dev bir genetik çalışma, boyla ilişkili 12 binden fazla genetik varyant tespit etti. Bu varyantlar hem anneden hem babadan gelen kromozomlara dağılmış durumda ve boyun babadan daha fazla aktarıldığını gösteren bir bulgu yok.
8. Aceleci ve sinirli karakter babadan mı gelir?
Yılancıoğlu'nun cevabı: Babadan gelmesi mit, ama genetik olduğu doğru.
Kişilik özelliklerinin genetik bir boyutu olduğu biliniyor. Farklı meta-analizlerde agresyonun kalıtılabilirliği yüzde 30 ile 50 arasında hesaplanıyor. Dürtüsellik üzerine yapılan meta-analizler de yüzde 50'ye yakın bir genetik paya işaret ediyor.
Bu konuda ilginç bir detay var: Medyada uzun süre 'savaşçı geni' diye anılan MAOA geni, agresif davranışlarla ilişkilendirilen en ünlü genlerden biri ve X kromozomunda yer alıyor. Yani erkekler bu geni babalarından değil, annelerinden alıyor. Yine de tek başına etkisi küçük; çalışmalar etkisinin daha çok çocuklukta yaşanan kötü muameleyle birleştiğinde ortaya çıktığını gösteriyor.
Araştırmanın özeti: Rhee ve Waldman'ın 2002'de Psychological Bulletin'de yayımladığı meta-analiz, antisosyal davranış ve agresyon üzerine yapılmış 51 ikiz ve evlat edinme çalışmasını bir araya getirdi. En iyi uyan model, davranışın hem genetik hem çevresel etkilerle orta düzeyde açıklandığını gösterdi. Araştırmacılar genetik etkinin yaşa göre değiştiğini, agresyondaki genetik payın çocukluktan yetişkinliğe doğru azaldığını da raporladı.
9. Ömrümüz annemizinkine mi benzer?
Yılancıoğlu'nun cevabı: Kısmen.
Hücrelerimizin enerji santrali olan mitokondrilerin kendi DNA'sı var ve bu DNA yalnızca anneden aktarılıyor. Bu da anne hattıyla ömür arasında bir bağ olup olmadığı sorusunu gündeme getiriyor.
Yine de ömrün büyük ölçüde genetik dışı faktörlerle belirlendiğini unutmamak gerekiyor. Yaşam tarzı, beslenme, sigara, sağlık hizmetlerine erişim ve şans, genlerden çok daha belirleyici.
Araştırmanın özeti: Burt ve arkadaşlarının 2025'te eBioMedicine'de yayımladığı çalışma, ABD'nin Utah eyaletindeki nüfus veri tabanını kullandı. 1700 ile 1925 yılları arasında doğan 1 milyondan fazla kişi arasındaki 176 milyon akrabalık bağını inceleyen ekip, anne hattından akraba olanların uzun yaşam bakımından diğer akrabalara göre birbirine daha çok benzediğini buldu. Çekirdek DNA uzun yaşamın yüzde 23-26'sını, mitokondriyal DNA ise en az yüzde 5'ini açıklıyor. Uzun yaşamış bir akrabanın anne hattını paylaşmak, ortalama 11 aylık ek ömürle ilişkili bulundu. Çalışmada 'uzun yaşam', kişinin kendi doğum kuşağının en uzun yaşayan yüzde 10'luk dilimi olarak tanımlandı.
Gelelim sonuca...
Yılancıoğlu, 'Tek ebeveyn/dede kuralı genellikle mit' diyerek bu söylemleri noktalıyor.
Özelliklerimizin çoğu çok genli ve her iki ebeveynden geliyor. 'Kellik dededen, zekâ anneden, boy babadan' gibi kurallar ise genellikle gerçeğin aşırı basitleştirilmiş halleridir. Bazı özelliklerde tek bir ebeveynin katkısı biraz daha belirgin olabiliyor: Kellikte X kromozomundaki AR geni, ömürde ise yalnızca anneden gelen mitokondriyal DNA bunun örnekleri. Ama bu katkılar bile toplam tablonun küçük bir parçası.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
Psikologlar Bir Türlü Büyümeyen Yetişkinlerin Asıl Sebebini Anlattı
Zeki İnsanların Kötü Alışkanlık Sanılan 6 Davranışı
Yorum Yazın