Ergenlik Kimin Hikayesi? Adı Konmamış Bir Ebeveynlik Hali
Çocukluktan yetişkinliğe geçiş, insanlık tarihi boyunca her dönem kendine has zorluklar barındırdı. Ancak bu dönemi anlamlandırmaya çalışan tıp ve psikoloji literatürü, ilgisini neredeyse her zaman tek bir kişiye yöneltti: Ergen. Kelime kökeni Latince adolescere, yani 'büyümek, olgunlaşmak' fiiline dayanan bu kavram, 1904 yılında G. Stanley Hall'un çalışmalarıyla bilimsel literatürde belirgin bir kimlik kazandı. O günden beri prefrontal korteksin gelişiminden sinaptik budanmalara, hormonal dalgalanmalardan kimlik krizlerine kadar bu döneme ilişkin binlerce akademik çalışma yapıldı. Bugün sokaktaki herhangi birine 'ergen' dediğinizde zihninde anında net bir şablon canlanıyor; otoriteyi sorgulama, özerklik arayışı, yoğun dürtüsellik, beden imgesiyle çatışma ya da duygusal dalgalanmalar.
Biyolojinin gence sağladığı muazzam bir alan bu. Kimyasal, fiziksel ve nörolojik değişimlerin yarattığı o çoklu ataklar, kişiyi kimi zaman kendi olmaktan uzaklaştırıyor, kimi zaman da bundan sonrası için kendi olmasını sağlayacak şekilde düzenliyor. Üstelik bu etkiler hiçbir zaman doğrusal ilerlemiyor; yetişkinlikte bile hormonların dalgalanması insanı hayata karşı zaman zaman işlevsiz kılabiliyor. Bu yüzden gençteki bu duruma 'ergen işte' diyoruz ve konu bir şekilde toplumsal bir meşruiyet kazanıyor.
Peki, bu süreci hayatında ilk defa deneyimleyen yetişkine ne diyoruz? Çocuğun davranışlarının bilimsel bir adı ve açıklaması varken, ne yapacağını bilemeyen yetişkinin yaşadıklarını hangi literatür tanımlıyor?
Neredeyse hiçbiri.
Görünmeyen ama evin içinde sessizce yaşanan bu süreci tanımlayarak, yaşananlara kimlik kazandıracak bir kavram geliştirme ihtiyacı aslında bu durumun olağan bir sonucu. İşte bu ihtiyaç, tam karşımızda duran o dönemi adlandırıyor: Yansıtılmış Ergenlik
Yansıtılmış Ergenlik
Yansıtılmış ergenlik; çocuğun yaşadığı gelişimsel dönüşümün ebeveynin psikolojik, duygusal ve kimlik gelişiminde oluşturduğu ikinci dalgadır. Çünkü ergenlik yalnızca çocuğu değiştirmez; yıllardır kendini 'anne' ya da 'baba' kimliği üzerinden tanımlayan yetişkini de dönüştürmeye başlar.
Bir olgunun adının olması, yalnızca onu tanımlamaz; üzerine düşünmeyi, konuşmayı ve onun tartışılabilir olmasını mümkün kılar. Belki de bugün ebeveynlerin bu konudaki yalnızlığının sebebi, yaşadıkları dönüşümün henüz ortak bir dile sahip olmamasıdır.
Herkes ebeveynden her koşulda olgun, sakin ve kapsayıcı olmasını bekler. Oysa o da kendi evinde ilk kez karşılaştığı bir sürecin acemisidir. Ne zaman geri çekileceğini, ne zaman sınır koyacağını, ne zaman sessiz kalacağını yeniden öğrenmek zorundadır. Bu nedenle yaşadığı şey yalnızca çocuk yetiştirme deneyimi değil; aynı zamanda kendi kimliğini yeniden inşa etme sürecidir.
Günümüzde evlilik ve ebeveynlik yaşının belirgin şekilde ilerlemesi, bireysel yaşam takvimi ile çocukların büyüme takvimi arasında tuhaf bir çakışma yaratıyor. Çocuk evde ilk gençlik dönemini yaşarken, anne-baba da kronolojik olarak hayat ortası sorgulamalarıyla (midlife) ve kendi biyolojik dönüşümleriyle yüzleşiyor. Aynı evde iki farklı gelişim dönemi aynı anda yaşanıyor. Biri yetişkin olmaya çalışırken, diğeri yıllardır yetişkin olmanın anlamını yeniden sorguluyor.
Kuşak Hafızası ve Yeni Dünyanın Aidiyeti
Her ebeveyn kendisi de bu yollardan geçmiş olsa da bugün kuşaklar arasındaki fark, yalnızca yaş farkı değil; dünyanın değişme hızıdır. Geçmişle kurulan kıyaslar, bugünün ergenini anlamanın önündeki en büyük bariyerlerden birine dönüşüyor.
Bugün ergen çocuğa sahip anne-babaları anlayabilmek için, yetiştirildikleri dönemin sosyolojik kodlarına bakmak gerekiyor. Onlar; olmayanı bırakmayı bilmeyen ya da bunu bir tercih olarak görmeyen, her şeyi oldurana kadar mücadele etmeyi başarı sayan o yıpratıcı ısrarın içinden gelirken, aynı zamanda fedakârlığı, paylaşmayı ve bir arada olmayı en temel aidiyet mekanizması kabul eden bir kültürle büyüdüler. Kendi ailenizi bırakın, pazara giderken komşunun kapısının mutlaka çalındığı, bir ihtiyaç varsa paylaşıldığı bir zamandı o. Bunların hepsi, insanın temel gereksinimi olan bağ kurma ve ait hissetme arzusundandı. Çünkü o dönemin sorumlulukları bireyselliği aşan, başkaları için elinden gelenin fazlasını yapmayı aile olmanın vazgeçilmez bir parçası gören bir anlayışa dayanıyordu.
Bugüne geldiğimizde ise çocukları kendi çocukluğumuzun koşullarıyla kıyaslayıp aynı beklentileri sürdürmek büyük bir haksızlık. Çünkü onlar bugüne doğdular. Yaşadıkları bu hızlı ve değişken dünyada aidiyetin tanımı onlar için bambaşka. Zamanın aklı arkadaşlıkları, aile içi iletişim dinamiklerini ve sosyal ilişkileri hızla dönüştürüyor. Ebeveynlerin geçmişe duyduğu özlem, mevcut dijital dünyaya doğan nesil tarafından çoğu zaman yalnızca bir 'dram' olarak okunuyor. Bu beklentilere karşılık veremediklerinde ise çocuklar kendilerini eksik, yetersiz ve onaylanmayan bireyler olarak hissetmeye başlıyor.
Oysa her dönemin dengesi kendi içinde kuruluyor. Biz ne kadar dirensek de günün sonunda hayatın yeni ritmine uyum sağlamak zorunda kalıyoruz. Fakat bu uyum sürecinde ebeveynin yaşadığı içsel kırılma, pedagojik yönlendirmelerin arasında neredeyse tamamen görünmez kalıyor.
Her Şeyi Bilmenin Yetmediği Dönem
Tam da bu görünmezlik alanında, bugünün anne-babasını tarihte hiçbir kuşağın yaşamadığı kadar tuhaf bir çıkmaza sokan modern bir yanılsama başlıyor: Her şeyi kusursuz yönetmesi gereken 'ideal ebeveyn' baskısı.
Sosyoloji ve psikoloji bu davranışı 'yoğunlaştırılmış ebeveynlik' olarak tanımlıyor. Sistem ebeveyne öyle bir sorumluluk yüklüyor ki, çocuğun hayatındaki her başarıyı, her mutluluğu ya da evde yaşanan her öfke anını doğrudan anne-babanın hanesine yazıyor. Bugünün yetişkini çocuk yetiştirme konusunda tarihin belki de en çok okuyan, en çok araştıran ve en yüksek farkındalığa sahip kuşağı. Ne var ki tam da bu bilgi yükü yüzünden, yaşanan en küçük tartışmada ya da işler bozulup çocukla araya mesafeler girdiğinde, anne-baba hemen kendini suçlamaya başlıyor. İnsan geçmişe dönüp, zamanında kurduğu yanlış bir cümlenin ya da eksik bıraktığı bir duygunun bedelini ödüyormuş gibi hissediyor. Oysa çocuğun o anki tepkisi geçmişteki hataları hatırlatmak için değil. Karşıda kasten örülmüş bir duvar yok; karşımızda sadece büyümeye, değişen beynine uyum sağlamaya çalışan bir genç var. Asıl büyük çıkmaz, ebeveynin bu tamamen doğal ve biyolojik süreci kendi başarısızlığı sanması. Çünkü bugünün ebeveyni teoriyi çok iyi biliyor ama evdeki gerçeklik o teorilere uymadığında hatayı hep kendinde arıyor. Bilgi arttıkça suçluluk da büyüyor.
Teorik olarak ne yapılacağını bilmek, kriz anında her zaman işe yaramıyor. Hatta, kitaplarda anlatılan ideal senaryolarla evin içindeki gerçek hayat arasındaki mesafe büyüdükçe, ebeveyn kendini daha yalnız ve daha yetersiz hissetmeye başlıyor.
İlişkideki Fizik: İki Cisim Problemi ve Ezber Bozmak
Yetişkin öğrenmesi ilkeleri bize önemli bir şey söyler: İnsan, deneyimlerinin toplamıdır. Yeni bir öğrenme sürecine girdiğinde yalnızca yeni bilgiler edinmez; çoğu zaman yıllardır doğru kabul ettiği bazı düşünce ve davranış biçimlerini de yeniden gözden geçirmek zorunda kalır. Bu nedenle bir ergen yetiştirmek, yetişkin için yaşamındaki en radikal unlearning (ezber bozma) süreçlerinden biridir.
Aslında ebeveynler o anın ve günün şartlarına göre doğru bildiklerinin en iyisini yapmaya çalışırlar. Ancak hızla değişen bu dünyada gösterilen çaba, çocuk için hiçbir zaman mutlak doğru olarak kalmayacaktır. Aile kendi zamanının doğrularıyla hareket eder; çocuk ise zamanın içinde dönüşerek yaşamına devam eder. Çatışma çoğu zaman iki farklı zamanın aynı evde buluşmasından doğar.
Fizikte 'iki cisim problemi' olarak bilinen temel bir model vardır. Newton mekaniğinde iki kütle, birbirlerinden bağımsız hareket etmez. Birinin konumu, hızı ya da yönü değiştiğinde diğerinin hareketi de aynı anda yeniden şekillenir. Çünkü sistemi belirleyen şey tek tek cisimler değil, aralarındaki karşılıklı etkileşimdir. Aslında hiçbirinin hareketi tek başına okunamaz; her biri diğerinin varlığıyla anlam kazanır. Bizler toplumsal olarak evdeki o karşılıklı yörüngeyi uzun süre sadece bu iki kütle üzerinden okuyoruz; bir tarafta çocuk, diğer tarafta ebeveyn. Fakat bu durağan ilişkiye yetişkinin kendi geçmişi, ertelenmiş kırgınlıkları ve içsel yüzleşmeleri de dahil olduğunda, süreç fizikçilerin meşhur, tahmini ve öngörüsü mümkün olmayan 'üç cisim problemi' ne dönüşüyor. Sisteme giren o üçüncü ve görünmez kütle, evdeki tüm hareketlerin aynı anda açıklanabilmesini imkânsız kılıyor, ergenlik tam olarak çözülmesi zor bir problem haline geliyor.
Çoğu zaman değişenin yalnızca çocuk olduğunu düşünürüz. Oysa çocuk kimliğini yeniden kurmaya çalışırken, ebeveyn de yıllardır üzerine inşa ettiği anne-babalık rolünü yeniden tanımlamak zorunda kalır. Ergenin değişimi, ebeveynin eski yörüngesinde kalmasını neredeyse imkânsız hâle getirir. Evde yaşanan dönüşüm tek taraflı değildir; birbirini sürekli etkileyen iki yaşamın, iki gelişim sürecinin ve iki kimliğin aynı anda yeni bir denge kurma çabasıdır. Bu nedenle ebeveynin en büyük yanılgısı, eski doğruların değişmeyen gerçekler olduğunu düşünmesidir. Oysa değişen bir sistemde aynı kuvveti uygulamak, çoğu zaman aynı sonucu doğurmaz. Hayatın farklı dönemleri, ilişkilerin de farklı biçimlerde öğrenilmesini gerektirir.
Belirli bir yaştan sonra hayatın insana dayattığı bazı zamanlar vardır. Ergen varlığını ve bireyselliğini ispat etmeye çalışırken, ebeveyn de yıllardır inandığı doğruların hâlâ işe yaradığını göstermek ister. Bir süre sonra anlaşılır ki, olaylara göre makul olabilmek çoğu zaman kişilerin karakterinden çok, zamanın ruhuyla ilgilidir. Doğruları değişmeyen gerçekler sanıp aynı etki mekanizmasını sürekli harekete geçirmek ise çoğu zaman sadece direnmek ve diretmektir.
İşte bu direnç alanında ebeveyn de içeride büyük bir zihinsel dönüşüm yaşar fakat dışarıya karşı her şeyi çözmüş bir yetişkin gibi görünmek zorunda bırakılır. Çok da adil olmayan bu beklenti, onu fark edilmeden yalnızlaştırır. Eğer evdeki iletişimi gerçekten güçlendirmek istiyorsak, önce bu dönüşümün iki taraflı olduğunu kabul etmeliyiz. Ergenin bir adı varsa, bu sürecin ebeveyndeki karşılığının da bir adı olmalı. Çünkü kriz anlarında karşımızda duran yetişkinin öfkelenmesinin belki de en önemli sebebi ilk kez geçtiği bu yolda acemilik çekiyor olmasıdır. Belki de en çok ihtiyaç duyduğu duygu durumu kusursuz görünmek değil, yaşadığı dönüşümün de en az çocuğunki kadar gerçek olduğunun görülmesi.
Fizikte bazı sistemler, denge bozulduğu için değil, yeni bir denge kurulabilsin diye hareket eder. Ergenlik de aile için tam olarak böyle bir dönemdir. Asıl mesele dengenin bozulması değil, eski dengenin artık kimseyi taşıyamıyor olmasıdır.
Evde yaşanan bu dönüşüm, yalnızca ergenin değil; ona eşlik etmeye çalışan yetişkinin de görünmeyen büyüme hikâyesidir. Aynı evin içinde, bir yetişkinin de yıllar sonra kendi gençliğiyle yeniden karşılaşmasının hikâyesi. Çocuk büyürken yalnızca onun kimliği değişmez, ebeveyn de sessizce yeniden şekillenir.
Ve belki de bugüne kadar adını koyamadığımız bu yolculuk, tam da bu yüzden konuşulmayı hak ediyor.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
