10 Dakika Göz Göze Bakınca Ne Oluyor? Deneye Katılanların Yüzde 75'i Partnerinin Yüzünde Canavar Gördü
Loş bir odada, bir metre ötenizdeki sandalyede oturan birinin gözlerine 10 dakika boyunca bakıyorsunuz. İtalya'daki Urbino Üniversitesi'nden araştırmacı Giovanni Caputo'nun deneyinde katılımcılar bu sürenin sonunda renklerin soluklaştığını, zamanın yavaşladığını ve karşılarındaki kişinin yüzünün biçim değiştirdiğini anlattı. Katılımcıların yüzde 90'ı partnerinin yüzünün biçimsiz göründüğünü, yüzde 75'i canavarımsı bir yaratık gördüğünü söyledi. Araştırmacı bunu bilinçte kısa süreli bir ayrışma olarak yorumluyor.
[Kaynak: Psychiatry Research, British Psychological Society Research Digest, Scientific American]
Her şey aynadaki yüzle başladı
Caputo'nun bu konudaki ilk çalışması insanın kendi yansımasına bakmasıyla ilgiliydi. 2010'da Perception dergisinde yayımlanan çalışmada 50 gönüllü, loş bir lambanın aydınlattığı odada yaklaşık 40 santimetre uzaklıktan aynadaki yüzlerine 10 dakika boyunca baktı.
İllüzyon çoğu kişide bir dakikadan kısa sürede başladı. Katılımcılar kendi yüzlerinin çarpıldığını, yüzlerinin bir akrabalarına, hayvanlara ya da canavarlara dönüştüğünü anlattı. Bilim literatüründe bu olay 'aynadaki tuhaf yüz illüzyonu' adıyla geçiyor. Caputo sonraki adımda şu soruyu sordu: Aynanın yerine karşımıza gerçek bir insan koyarsak ne olur?
Caputo'nun 2015'te Psychiatry Research dergisinde yayımlanan çalışmasına 20 genç yetişkin katıldı. Katılımcıların 15'i kadındı ve 10 çift oluşturdular. Çiftler, birbirinden yaklaşık bir metre uzakta duran sandalyelere oturdu. Oda ışığı 0,8 lükse ayarlanmıştı. Yani yüzün ince ayrıntıları seçilebiliyordu, ama renk algısı zayıflıyordu.
Her katılımcı 10 dakika boyunca partnerinin gözlerine baktı ve yüzünde nötr bir ifade tuttu. Katılımcılara deneyin amacı söylenmedi. Onlara 'gözler açık bir meditasyon deneyimi' yaşayacakları anlatıldı. Böylece beklentinin sonuçları etkilemesi önlenmek istendi.
Çalışmada 20 kişilik bir kontrol grubu da vardı. Bu çiftler aynı loş odada sandalyelerini duvara dönerek oturdu ve duvara baktı. Kontrol grubu bakışlarını istedikleri gibi kaydırabiliyordu.
Zaman yavaşladı, renkler soluklaştı
10 dakikanın sonunda herkes üç anket doldurdu. Biri 18 maddelik bir dissosiyatif durum testiydi. Dissosiyasyon, kişinin kendisiyle ya da çevresiyle bağının geçici olarak zayıflaması anlamına geliyor. Diğer iki anket ise partnerin yüzünde (kontrol grubunda kişinin kendi yüzünde) neler algılandığını soruyordu.
Göz göze bakan çiftler her üç ankette de kontrol grubundan daha yüksek puan aldı. En çok onaylanan ifadeler şunlardı: renklerin yoğunluğu azaldı, sesler olduğundan daha yüksek ya da daha kısık geldi, kendinden geçmiş gibi hissetti ve zaman çok yavaş aktı. Ortalama madde puanları 0 ile 5 arasındaki ölçekte 2,45'i geçmedi.
Yüz anketinin sonuçları dikkat çekiciydi. Göz göze bakan katılımcıların yüzde 90'ı partnerinin yüzünün biçimsiz göründüğünü söyledi. Yüzde 75'i canavarımsı bir yaratık gördü. Yüzde 50'si partnerinin yüzünde kendi yüzünün özelliklerini fark etti. Yüzde 15'i ise bir akrabasının yüzünü gördü.
Bu görüntüler, bilimsel literatürde 'tuhaf yüz görüntüleri' olarak adlandırılıyor. Katılımcıların anlattıklarına göre yüzler çarpılıyor, hayvan ya da canavar yüzlerine dönüşüyor ve zaman zaman tanıdık biri gibi görünüyordu.
Caputo bunu nasıl açıklıyor?
Caputo, katılımcıların anlattığı hisleri dissosiyasyon belirtileri olarak değerlendiriyor. Kişi gerçeklikle bağını geçici olarak zayıflatıyor. İlginç olan şu: Tuhaf yüz görüntüleri, dissosiyasyon puanlarıyla değil, yüzün biçimsiz görünmesiyle ilişkili çıktı.
Araştırmacının varsayımına göre bu görüntüler, duyusal uyarımın azaldığı bir durumdan 'gerçekliğe' dönüşün bir sonucu. Yani beyin, gözlerin sabitlendiği loş ortamda bir çeşit kopma yaşıyor. Normal algıya geri dönerken de bu 'sıçrama' yüz algısında tuhaf görüntüler olarak beliriyor.
Troxler etkisi tek başına yeterli değil!
Bir noktaya uzun süre bakarsak çevresindeki şekiller yavaş yavaş silikleşir. Bu olaya Troxler etkisi deniyor. Scientific American'a göre görsel veri eksik kaldığında beyin boşlukları beklentileriyle ve geçmiş deneyimleriyle dolduruyor.
Ancak deneyde olanlar yalnızca bu etkiyle açıklanamıyor. Troxler etkisi olsaydı yüz özelliklerinin yavaş yavaş kaybolması beklenirdi. Oysa katılımcılar yüzlerin silinmesini değil, yeni ve garip görüntülerin belirmesini anlattı. Loş ışık da tek başına açıklama değil. Kontrol grubu aynı odada oturdu, ama ankette göz göze bakan çiftlerden daha düşük puan aldı.
Caputo çalışmasının başlangıç aşamasında olduğunu kabul ediyor. Araştırmanın eleştirilen yönlerinden biri, etkinin hangi unsurdan kaynaklandığının net olmaması. Göz göze bakan çiftler bakışlarını sabit tutmak zorundayken, duvara bakan kontrol grubu bakışlarını serbestçe gezdirebiliyordu. Yani fark, insan yüzüne bakmaktan da, bakışı sabitlemekten de gelmiş olabilir.
Caputo, çiftlerle yapılan bakışmanın aynaya bakmaktan daha güçlü bir dissosiyatif etki yarattığını savunuyor. Ancak bu karşılaştırma kendi daha önceki anket puanlarına dayanıyor.
Sonraki çalışma:
Caputo konuyu bırakmadı. Journal of Trauma and Dissociation'da yayımlanan daha yeni bir çalışmada 90 sağlıklı genç yetişkin benzer bir göz göze bakma deneyine katıldı. Katılımcılar arasında, gördüklerini çizerek anlatan 15 portre sanatçısı da vardı. Ortaya çıkan eskizlerde gözlüklü bir yabancı, maymun yüzlü bir kadın, uzaylıya benzeyen bir yüz ve yarı insan yarı tavşan bir yüz yer alıyordu.
Bu tuhaf görüntülerin nasıl oluştuğu hâlâ tam olarak bilinmiyor.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!




Yorum Yazın