Lula İlk Turu Kaybedip Seçimi Nasıl Kazandı?
Brezilya 213 milyon nüfusuyla Latin Amerika’nın en büyük ülkesi ve dünyanın en kalabalık dördüncü demokrasisi. Başkanını bizim gibi iki turlu sistemle seçiyor. İlk turda yüzde 50’yi geçen çıkmazsa ilk iki aday üç hafta sonra yeniden yarışıyor. Bizde olduğu gibi Brezilya’da da oy vermek zorunlu. Ama orada bu zorunluluk kâğıt üstünde kalmıyor. 18 ile 70 yaş arasında olup sandığa gitmeyenler küçük bir para cezası ödüyor, cezayı ödemeden de pasaport alamıyor, kamuda işe giremiyor. Buna rağmen her seçimde seçmenin beşte biri evde kalıyor. Bu ayrıntıyı aklınızda tutun, az sonra işe yarayacak.
4 Ekim akşamı ilk tur sayımı bittiğinde tablo netti. Flávio Bolsonaro yüzde 47 ile birinci, Lula yüzde 45 ile ikinciydi. Brezilya tarihinde ilk turu geride bitirip ikinci turu kazanan bir başkan adayı olmamıştı. Anketler de Lula’dan yana değildi. İkinci tur oylamasından bir gün önce yayımlanan son araştırmalar Bolsonaro’yu yüzde 51’e 49 önde gösteriyordu. 25 Ekim gecesi Yüksek Seçim Mahkemesi sonucu açıkladı. Lula yüzde 51,8, Bolsonaro yüzde 48,2. Aradaki fark 4,4 milyon oy. Seksen yaşındaki Lula dördüncü kez başkan seçildi ve iki gün sonra 81’ine bastı. Peki bu nasıl oldu?
Sandıkta yine bir Bolsonaro vardı, ama baba değil oğul.
Önce oyuncuları tanıyalım. Luiz Inácio Lula da Silva, kısaca Lula, Brezilya’nın yoksul Kuzeydoğu’sunda doğdu, çocukken ailesiyle birlikte São Paulo’ya göç etti. Fabrikada tornacılık yaptı, bir iş kazasında serçe parmağını kaybetti. Sendikacılıktan siyasete geçti, İşçi Partisi’ni kurdu. 2003’te başkan oldu ve ülkeyi iki dönem yönetti. O yıllarda on milyonlarca Brezilyalı yoksulluktan kurtuldu. Sonra devran döndü. 2018’de yolsuzluktan hapse girdi, 2019’da serbest kaldı, 2021’de mahkûmiyetleri bozuldu ve 2022’de üçüncü kez seçildi. Brezilya solunun hâlâ tek büyük ismi.
Karşı tarafın hikâyesi daha yeni. Eski yüzbaşı Jair Bolsonaro 2018’de başkan seçildiğinde ona “Brezilya’nın Trump’ı” deniyordu. 2022’de Lula’ya yenildi, sonucu kabul etmedi. Ocak 2023’te taraftarları Kongre’yi, Yüksek Mahkeme’yi ve Başkanlık Sarayı’nı bastı. Eylül 2025’te Yüksek Mahkeme eski başkanı darbe planlamaktan 27 yıl hapse mahkûm etti. Bolsonaro seçilme hakkını zaten 2030’a kadar kaybetmişti. Sağın büyük bölümü São Paulo Valisi Tarcísio de Freitas’ın adaylığını bekliyordu. Ama Aralık 2025’te hapisteki Bolsonaro en büyük oğlunu, Senatör Flávio Bolsonaro’yu aday gösterdi. Freitas valilikte kaldı. Programı babasının programıydı. Tek farkı fazladan bir vaadiydi. Seçilirse babasını ve Kongre baskınından mahkûm olanları affedecekti.
Yani iki tarafın da hapishaneyle bir tanışıklığı vardı. Ekonomi fena değildi, yoksulluk azalmıştı. Ama enflasyon ve hayat pahalılığı seçmeni yoruyordu. Eylül’deki bir Quaest anketinde seçmenin yüzde 28’i en büyük sorun olarak şiddeti gösteriyordu. Ardından yolsuzluk ve ekonomi geliyordu. Üstüne bir de Washington vardı. Trump yönetimi 2025’te Bolsonaro davasını gerekçe göstererek Brezilya mallarının çoğuna yüzde 50 gümrük vergisi koymuş, Lula buna “kabul edilemez bir şantaj” demişti. İlk tur sonuçları açıklanınca Trump, Flávio’nun birinciliğini “büyük zafer” diye niteledi. Lula da kampanyasının sloganını bulmuş oldu. “Brezilya kimsenin arka bahçesi değil.”
İlk turu kaybeden Lula, ikinci turda evde oturanları sandığa taşıdı.
Şimdi yazının başındaki ayrıntıya dönelim. İlk turda seçmenlerin yüzde 21’i, yani yaklaşık 33 milyon kişi, oy vermek zorunlu olduğu hâlde sandığa gitmemişti. Lula’nın kampanyası bütün ağırlığını bu kesime verdi. İkinci turda sandığa gitmeyenlerin oranı yüzde 19’a düştü, yani yaklaşık 3 milyon kişi daha oy kullandı. Quaest araştırma şirketinden Felipe Nunes ilk turda evde kalanların profilini şöyle özetliyor. Daha genç, daha yoksul ve Lula’ya daha yakın. Lula ikinci turda 26 eyaletin tamamında ve başkent bölgesinde oyunu artırdı ve hanesine 10 milyondan fazla oy ekledi.
En kritik eyalet Minas Gerais’ti. Brezilya’nın en kalabalık ikinci eyaleti, ülkenin tam ortasında, zengin Güney ile yoksul Kuzeydoğu arasında bir geçiş bölgesi. Bu yüzden Amerikan seçimlerindeki Ohio gibi bir barometre sayılıyor. 1989’dan bu yana Minas Gerais’i kazanan her aday başkanlığı da kazanmıştı. İlk turda Bolsonaro eyaleti yüzde 48’e 43’le almıştı. İkinci turda Lula yüzde 50,4’e 49,6 ile geri aldı. Gelenek bozulmadı.
Seçmen haritasının geri kalanı tanıdık. Lula ülkenin en yoksul bölgesi olan Kuzeydoğu’nun dokuz eyaletinin dokuzunu da kazandı. Bolsonaro ise sanayi ve tarım zenginliğinin merkezi Güney’i, Orta-Batı’yı ve São Paulo’yu aldı. Datafolha’nın ikinci tur öncesi anketine göre Lula kadınlarda, Katoliklerde, düşük gelirlilerde ve siyah seçmende öndeydi. Bolsonaro erkeklerde ve nüfusun dörtte birinden fazlasını oluşturan Evanjelik Protestanlarda. Yani Brezilya’nın bölgesel, sınıfsal ve dinsel fay hatları yerli yerinde duruyor. Değişen tek şey, bu hatların iki yakasındaki seçmenden kaçının sandığa gittiği.
Bu mobilizasyonun arkasında üç şey vardı. İlki WhatsApp. Brezilya’da siyaset büyük ölçüde WhatsApp gruplarında yapılıyor. 2018’de baba Bolsonaro’ya zaferi de bu mecra getirmişti. Bu kez Lula’ya çalıştı. Milletvekili André Janones’in “Lula’nın Ordusu” adlı kanalı üç haftadan kısa sürede 50 bin takipçiden 10 milyona çıktı. Seçim mahkemesi kanalı bir ara askıya aldı ama büyüme durmadı. İkincisi sokak ve sosyal yardım. İkinci turdan önceki iki haftada onlarca şehirde “Bolsonaro’ya bir daha asla” mitingleri düzenlendi. Lula, yoksul ailelere aylık nakit desteği veren Bolsa Família programındaki yüzde 15’lik artışı ve Bolsonaro’nun harcama kesintisi planını aynı cümlede andı. Mesaj basitti. Onlar kazanırsa yardımlar gider. Üçüncüsü Flávio Bolsonaro’nun kendisi. Son televizyon tartışmasında Flávio, Lula’nın fabrikada kaybettiği parmağıyla dalga geçti. “Dokuz parmak” sözü, kampanyanın son haftasında projektörü Lula’nın en güçlü olduğu yere, sınıf meselesine çevirdi. Flávio canlı yayında özür diledi. Geç kalmıştı.
Bu üç şeyin ortak paydası bir duygu. Siyaset psikolojisindeki duyuşsal zekâ kuramına (affective intelligence) göre seçmenin kararını üç duygu yönetir. Coşku alışkanlığı sürdürür, kaygı düşündürür, öfke kenetler. İlk turda Lula’nın seçmeninde eksik olan coşkuydu. Seksen yaşındaki bir başkanın dördüncü dönemi kimseyi heyecanlandırmıyordu, hayat pahalılığından yorulan yoksul seçmen de evde kaldı. İkinci turda bu seçmeni coşku değil öfke harekete geçirdi. Trump’ın “büyük zafer” çıkışı, “dokuz parmak” alayı ve “yardımlar gider” uyarısı üst üste bindi. Siyaset bilimcilerin iyi bildiği gibi öfke bilgi aratmaz ama sandığa götürür. Lula ilk turu coşkusuzluktan kaybetti, ikinci turu öfkeyle kazandı.
Kaybeden taraf sonucu önce reddetti, sonra geri adım attı.
İkinci tur günü Brezilya’nın en az yedi eyaletinde otobüs seferleri aksadı. São Paulo’da durakta iki saatten fazla bekleyen seçmenlerin hikâyeleri gazetelere yansıdı. Amazon’daki yerli toplulukların sandığa ulaşması da sorun oldu. Lula’nın kampanya ekibi Yüksek Mahkeme’ye başvurdu ve Yargıç Cristiano Zanin oy verme süresini iki saat uzattı. Kapanmış sandıklar yeniden açılmadı ama açık olanlarda oy verme saat 19.00’a kadar uzatıldı. Aynı gün Bolsonaro cephesi de şiddetli yağışı gerekçe göstererek São Paulo, Paraná ve Santa Catarina’daki 17 belediye için uzatma istemişti. Ama sonuç açıklanınca Flávio Bolsonaro kararı “oyun sürerken kural değiştirmek” diye niteledi, Zanin’in bir zamanlar Lula’nın avukatlığını yaptığını hatırlattı ve seçimin iptalini isteyeceğini açıkladı. “Bu sonucu tanımak imkânsız” dedi.
İtirazın ömrü bir gün oldu. 26 Ekim’de avukatları ve parti yönetimi onu iptal talebinin hukuki dayanağı olmadığına ikna etti. Flávio talepten vazgeçti. Onun yerine Lula’nın kampanyada “siyasi ve ekonomik gücü kötüye kullandığı” gerekçesiyle seçim mahkemesine başvuracağını söyledi. Partisinin genel başkanı sonucu tanıdıklarını açıkladı. Trump ise ikinci turu “hileli bir seçim daha” diye nitelendirdi ama kanıt sunmadı. Şili’nin ve Ekvador’un sağcı liderleri Lula’yı kutladı. Brezilya 2023’te bir kez Kongre baskını görmüştü. Bu kez tekrarı yaşanmadı.
Peki Lula şimdi rahat mı? Hayır. Brezilya’da başkanla birlikte Kongre de seçiliyor. Aynı seçmen, demokrasiye dönüşten bugüne en sağcı Kongre’yi çıkardı. Bolsonaro’nun Liberal Partisi hem Temsilciler Meclisi’nde hem Senato’da en büyük parti oldu. Sağ blok 513 üyeli Meclis’te salt çoğunluğun üstünde, 81 üyeli Senato’da 50’ye yakın sandalyeyi elinde tutuyor. Ülkenin en kalabalık iki eyaleti São Paulo ve Minas Gerais’in valilikleri de sağda kaldı. Lula başkanlığı kazandı, Kongre’yi kaybetti. Önümüzdeki dört yıl Brezilya’yı yönetmekle değil, Brezilya’yla pazarlık etmekle geçecek. Bir de ironik bir ayrıntı var. Flávio Bolsonaro’nun senatörlüğü Şubat 2027’de bitiyor, dokunulmazlığı da kalkıyor. Babası hapiste, kendisi koltuksuz. Bolsonarizmin lider sorunu şimdi başlıyor.
Lula kampanya boyunca “Brezilya kimsenin arka bahçesi değil” cümlesini tekrarladı. Belki doğrudur, belki değildir. Ama Latin Amerika’da seçmen uzun süredir iktidarları cezalandırıyor. 2018 ile 2023 arasında iktidar partileri üst üste on altı seçim kaybetti. Bölgede iktidarda kalmak kuraldan çok istisna. Lula o istisnalardan biri oldu. Seksen yaşında, üç hafta önce kaybetmiş görünen bir adam, evde oturan üç milyon kişiyi sandığa götürerek kazandı. Siyaset biliminde bunun adı seçmen mobilizasyonu (voter mobilization). Brezilya’da adı dokuz parmakla verilen mücadele.
Sırada İspanya var. Konut kararnameleri mecliste reddedilince Sánchez 29 Kasım için erken seçim kararı aldı. Anketler merkez sağ ile aşırı sağın birlikte çoğunluğa ulaşabileceğini gösteriyor. İsrail’de Netanyahu, Amerika’da Trump, Sırbistan’da Vučić. Seçmen bu sonbaharda üç ülkede üç iktidarı frenledi. Brezilya’da ise iki tarafı birden. Bolsonaro’yu başkanlıkta, Lula’yı Kongre’de durdurdu. Beşinci durak Madrid, bakalım orada neler olacak. Bir sonraki yazımda İspanya’yı yazacağım. Bizi izlemeye devam edin
Meraklısına
Richard Bourne, Lula of Brazil: The Story So Far, University of California Press, 2008. Lula’nın Pernambuco’daki yoksul çocukluğundan sendikacılığa ve ilk başkanlığına uzanan en iyi İngilizce biyografi. Parmağını kaybettiği fabrika yılları da burada.
Perry Anderson, Brazil Apart: 1964–2019, Verso, 2019. Lula’nın yükselişini, İşçi Partisi’nin yolsuzluk skandallarını ve Bolsonaro’nun gelişini tek bir çizgide anlatan uzun deneme. Anderson her zamanki gibi taraflı, ama Brezilya siyasetinin sınıf haritasını bundan iyi çizen metin az.
Jorge Amado, Tarçın Kokulu Kız, Can Yayınları, 2008. Kuzeydoğu Brezilya’yı, yani Lula’nın bu seçimi kazandığı coğrafyayı anlamak için bir roman. Bahia’nın kakao kasabalarında eski düzenle yeni düzenin çatışması, bir aşk hikâyesinin içinde.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
