Kışın Neden Her Dokunduğumuz Yerde Elektrik Çarpıyor?
Kapı koluna, arabanın kapısına ya da birinin eline dokunurken hissedilen küçük çarpma, vücutta biriken statik elektriğin bir anda boşalmasından kaynaklanıyor. İki farklı malzeme birbirine sürtünüp ayrıldığında aralarında elektron alışverişi oluyor ve yüklerden biri vücutta ya da giysilerde birikiyor. Nemli havada biriken yük yavaş yavaş dağılırken kışın kuru havada vücutta kalıyor ve ilk metal yüzeye dokunulduğunda kıvılcımla boşalıyor. Çarpılmayı azaltmanın yolu da çarpıldığınız yere, giydiğiniz kumaşa ve ayakkabının tabanına bağlı olarak değişiyor.
Kaloriferle ısıtılan evin havası çölden bile kuru olabiliyor
Malzemeler elektron kazanma ya da kaybetme eğilimlerine bakılarak 'triboelektrik dizi' adı verilen bir sıralamaya konuyor. McGill Üniversitesi Bilim ve Toplum Ofisinden Ada McVean, kauçuk ve akriliğin elektron alıp eksi yüklendiğini, saç, cam ve yünün ise elektron verip artı yüklendiğini anlatıyor. Yün bereyi çıkarınca saçların havaya kalkması da bundan, saç bereye elektron kaptırıyor ve artı yüklenen teller birbirini itiyor. Plastik, kumaş ve cam gibi yalıtkanlar yükü üzerinde tutarken metal onu hızla iletiyor, kapı kolunda çarpılmamızın nedeni de bu.
Belirleyici olan havanın soğukluğu değil, nemi. Havadaki su buharı yükün çevreye sızmasına yardım ediyor, kuru havada ise yük deride birikiyor. Kışın sorun ısıtmayla büyüyor, çünkü havayı ısıtmak ona nem eklemiyor.
McVean'ın verdiği örnekte dışarıda eksi 9 derece ve yüzde 57 bağıl nemli hava, içeride 20 dereceye ısıtıldığında bağıl nem yüzde 7'ye düşüyor. Kıyaslamak için Mojave Çölü'nde ortalama bağıl nem yüzde 28 civarında.
Nemin farkı ölçümlere de yansıyor. Elektronik sektörü için standartlar geliştiren ABD merkezli Elektrostatik Boşalma Derneği, bağıl nemin yüzde 10 ile 25 arasında olduğu bir ortamda halıda yürüyen kişinin vücudunda 35 bin voltluk gerilim oluşabildiğini belirtiyor. Nem yüzde 65 ile 90 arasına çıktığında aynı yürüyüşte ortaya çıkan gerilim 1.500 volta iniyor. Vinil döşemede ise değer kuru havada 12 bin volt, nemli havada yalnızca 250 volt.
Evde ve giyimde çarpılmayı azaltmanın yolu farklı
Evde en kalıcı çözüm, nemlendirici kullanarak iç ortamın bağıl nemini yükseltmek. Nem arttıkça yük birikmeden havaya dağılıyor. Giyimde pamuk öne çıkıyor, çünkü triboelektrik dizinin ortalarında yer alıyor ve yün ya da kürk kadar yük biriktirmiyor. Kurutma makinesinde kullanılan yumuşatıcı mendiller ve antistatik spreyler de giysilerdeki yükü azaltabiliyor.
Ev içinde sık çarpılıyorsanız terliğin tabanına bakmakta fayda var. McVean, deri tabanlı terliğin kauçuk tabanlıya kıyasla yükü daha iyi ilettiğini söylüyor. Kapı kolu, musluk ya da asansör düğmesi gibi metal yüzeylere dokunmadan önce elinizdeki anahtarı ya da bozuk parayı metale değdirirseniz yük anahtarın ucundan boşalıyor ve parmakta acı hissedilmiyor.
Yumuşatıcı mendillerin işe yaramasının ardında da kimya var. McVean, mendillerdeki bazı kimyasalların ısınınca artı yüklü iyonlar saldığını ve giysilerdeki eksi yükü nötrleştirdiğini anlatıyor. Kabaran saçları yatıştırmak için de aynı mendili saça hafifçe sürmeyi öneriyor.
Nemli hava çarpılmayı azaltsa da tamamen ortadan kaldırmıyor. Elektrostatik Boşalma Derneği, bağıl nemin yüksek olduğu ortamlarda bile yük oluşmaya devam ettiğini hatırlatıyor. Biriken yükün miktarını malzemenin türü, yüzeylerin birbirine değip ayrılma hızı ve başka etkenler de belirliyor.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
İlginizi çekebilir:
Soğukta Telefonun Şarjı Neden Daha Hızlı Biter?
Doktorlar Antarktika'ya Gitmeden Önce Neden Apandislerini Aldırır?
Yorum Yazın