Silinen Kelimeler
Bu hafta sonu kitaplığımın en alt rafındaki ağır ciltleri masaya taşıdım. Benim yas tutma biçimim biraz böyledir; kâğıt kokusuyla başlar, kurşun kalemle sürer. Her 10 Kasım'da Nutuk'u elime alırım ve her seferinde o ünlü ilk cümleden başlarım: '1919 senesi Mayısının 19'uncu günü Samsun'a çıktım.' Bu yıl tersini yaptım. Son sayfadan başladım.
Çünkü son sayfanın, pek az konuşulan bir el yazması hâli var.
Nutuk'un müsveddesi 506 sayfa tutar. 36'ya 22 santimlik kâğıtlara yazılmıştır. Âfet İnan, 1966'da Belleten'de son iki yaprağı ilk kez yayımlarken bir ayrıntıya dikkat çeker: Hemen her sayfası düzeltmelerle dolu bu metnin 505 ve 506. sayfalarında neredeyse hiç düzeltme yoktur. Yazı Atatürk'ün kendi elinden çıkmıştır. Yalnızca birkaç yerde kalem durmuş, geri dönmüş, bir şeyi silmiştir.
Ben bu 10 Kasım'da o silinen şeylere bakmak istiyorum.
Önce o yaprakların yazıldığı yeri gözümün önüne getireyim. Belgelerin büyük bölümü Ankara'da toplanmış, metnin esası orada yazılmış, son bölümler ise 1927 yazında İstanbul'da tamamlanmıştır. Dolmabahçe'de her gece kalabalık bir sofra kurulur; Atatürk yazdıklarını kimi zaman kendisi okur, kimi zaman okutur, itirazları dinler, metnin üzerinde o sırada değişiklik yapar. Yani Nutuk, tek başına bir odada değil, tartışarak yazılmış bir metindir.
Âfet İnan da o gecelerde Lozan'daki öğreniminden yeni dönmüş genç bir dinleyicidir. 'Tarihi tarih yapanlardan dinliyordum' der. Bu cümleyi her okuyuşumda biraz kıskanırım.
Bir de yerin kendisi var. Âfet İnan hatırlatır: Aynı saray, 1919 baharında Büyük Komutan Mustafa Kemal'in son Osmanlı padişahını son kez gördüğü, önünde düşman donanmasının toplarının durduğu saraydır. Sekiz yıl sonra o adam, aynı çatı altında, ülkenin geleceğini gençlere devreden satırları yazmaktadır. Bana kalırsa hiçbir romancı böyle bir mekân tesadüfüne cesaret edemezdi.
Birinci silinti: Genç ve gençlik
Atatürk önce 'Ey Türk Genci' diye yazmış. Sonra 'Genci' kelimesini silip yerine 'Gençliği' koymuş.
Burada dikkatimi çeken şu: Tek bir insana seslenmek sıcaktır, omzuna dokunmak gibidir. Bir kuşağa seslenmek ise sorumluluğu paylaştırır. Genç yorulur, vazgeçer, ölür. Gençlik kalır, devralır, sürer. Bana göre Atatürk o küçük kalem hareketiyle hitabının muhatabını bir ömürden bir zamana taşımıştır.
İkinci silinti: Düşmanın adı
Hitabenin en sert bölümündeki cümle önce 'Galipler' kelimesiyle başlamış: Galipler cebren ve hile ile... Atatürk bu kelimeyi de silmiş.
Meseleye buradan baktığımda bir yazarın yaptığı en zor işi görüyorum. 1927'de 'galipler' demek kolaydır, herkes kimden söz edildiğini bilir; Mondros daha dokuz yıllıktır. Ama o kelime kalsaydı metin 1918'in tarihine çivilenirdi. Atatürk onu çıkarınca tehlike yüzünü kaybetti ve her çağa açıldı.
Sözün gücü de buradan geliyor. 'Bütün dünyada emsali görülmemiş bir galibiyetin mümessili olabilir' derken artık tarihte olmuş bir şeyi değil, olabilecek bir şeyi anlatıyor. Bütün kaleler zaptedilmiş olabilir, bütün tersanelere girilmiş olabilir, bütün ordular dağıtılmış olabilir. Hitabenin omurgası 'olabilir' kipidir. Galipler kelimesi silinmeseydi bu kip de ayakta kalamazdı.
İşte ve dahi
Âfet İnan'ın işaret ettiği bir yer daha var: 'İşte bu ahval ve şerait içinde dahi' cümlesi. Atatürk burada da yazarken durmuş, cümlenin üzerinde çalışmış. İnan, yazısında 'İşte' ile 'dahi' kelimelerini özellikle vurgular.
Ben bu iki küçük kelimenin ağırlığını yeni fark ettim. Hitabede sıralanan felaketlerin hepsini okuyun; işgal, dağılmış ordular, iktidardaki gaflet ve hıyanet, yoksulluk. Bunların ardından gelen 'dahi', bütün o listeyi bir kelimeyle mazeret olmaktan çıkarıyor. Şartlar kötüyse görev ertelenir diyen her cümleye, 1927'den verilmiş bir cevap gibi duruyor.
Son silinti: Yarım kalan cümle
Asıl beni sarsan, en sondaki. 'Muhtaç olduğun kudret' cümlesinden sonra Atatürk yazmaya devam etmiş. Yeni bir cümleye başlamış: 'Efendiler, son kuvvetini kendi mefkûresinde ve damarlarında bulan Türk evlâdının elinde...' Cümle, istiklâl ve Cumhuriyetin sonsuza dek korunacağına, sancağın itibarının hep yüksek kalacağına doğru ilerliyor. Sonra duruyor. Yüklemi gelmiyor. Atatürk bütün cümleyi siliyor.
Bana kalırsa buradaki asıl mesele, o yüklemin ne olacağıdır. Büyük ihtimalle bir inanç, bir teminat cümlesiydi. Salonu ayağa kaldıracak, alkışı koparacak bir son.
Atatürk o sonu kendi eliyle sildi.
Bütün bunları yan yana koyduğumda şunu çıkarıyorum: 36 saat 33 dakikalık konuşmasını bir güvenceyle bitirmekten vazgeçmiştir. Dinleyeni rahatlatan cümleyi atmış, dinleyeni göreve çağıran cümleyi bırakmıştır. Teminat verilseydi gençliğe düşen yalnızca alkıştı. Teminat verilmeyince geriye iş kaldı.
Oturunuz ve dinleyiniz
Âfet İnan o geceyi de anlatır. 1927 yazının sıcak bir akşamı, Dolmabahçe'nin geniş bir salonu, her geceki kalabalıktan daha büyük bir aydın topluluğu. Atatürk, sürpriz hazırlayan birinin sevinciyle 'Oturunuz ve dinleyiniz' der. Satırları yüksek sesle okur. Bitirdiğinde derin bir nefes alır, iki damla gözyaşını da saklamaz. O akşam kimseye övgü fırsatı tanımaz, durmadan geleceği konuşur.
Dinleyenlerin cevabı
Metin Meclis'te okunduktan sonra olanlar da az anlatılır. Ertesi gün, 21 Ekim 1927'de, Ankara Hukuk Mektebi öğrencileri saat 13'te toplanıp hitabeyi birlikte okurlar. 22 Ekim'de İstanbul'da Hukuk Fakültesi öğrencileri bir araya gelir ve metnin levha hâline getirilip sınıflara asılmasına karar verirler. 23 Ekim'de de Darülfünun'dan Atatürk'e bir telgraf çekilir: 'Biz Mustafa Kemal asrının gençleri...'
Burada beni düşündüren şu: Hitabe bir emanet cümlesiyle kapanmıştı ve emanetin alındığına dair ilk makbuz üç gün içinde gelmişti. Telgrafı yazan gençler, silinen cümlenin varlığından habersizdi elbette. Ama teminatı bu kez onlar veriyordu. Atatürk'ün kendi kalemiyle sildiği cümleyi, gençlerin kalemi yeniden yazmıştı.
Yıllar sonra bir akşam, yine sofrada, hitabenin eğitim değeri konuşulurken Atatürk'ün dört soru yazdırdığını da Âfet İnan'dan öğreniyoruz. Türk milleti muhtaç olduğu terbiyeyi kadından mı alır, erkekten mi? Fedakârlık duygusunu gencin vicdanına sokan kimdir? Sonuncusu ise beni en çok etkileyeni: 'En nihayet Genç Türk kahramanının kulağında kalan öz seda kadından mı gelir erkekten mi?'
Bu soruları hitabenin yazarının sorması önemli. Kendi metninin karşısına geçip onu sınava sokuyor. 'Genci' kelimesini silip 'Gençliği' yazan el, yıllar sonra o gençliğin kulağında kimin sesinin kaldığını merak ediyor. İnan ne yazık ki verilen cevapları not etmemiş. Tam da bu nedenle sorular hâlâ açık duruyor.
Aynı son yapraklarda bir cümle daha var; yazımı onunla kapatmak istiyorum. Atatürk bütün araçların tek bir amaca hizmet ettiğini söylerken sözü şöyle bağlıyor: Türk Cumhuriyetini her gün daha fazla güçlendirmek 've bunun için de istibdat fikrini öldürmek.'
Bugün saat 09.05'te sirenler çalarken ben o yarım cümleyi düşüneceğim. Yüklemi eksik bırakılmış bir cümle, 88 yıldır tamamlanmayı bekliyor. Kanaatimce onu bitirecek olan bir kürsü olmayacak; her kuşak kendi hayatıyla yazacak.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
