Haklı Olmak Yetiyor mu? Vicdanımızla Hayatımız Arasında Kaldığımızda Ne Yapmalıyız?
Bazen doğru bildiğimizi yapmak cesaret ister. Bazen de gerçek cesaret, doğru bildiğimizi nasıl hayata geçireceğimizi seçebilmektir.
Hayatın bazı dönemlerinde öyle kararlarla karşılaşırız ki hangi yolu seçersek seçelim bir şeylerden vazgeçmek zorunda kalacağımızı hissederiz.
Bir tarafta inandığımız değerler, diğer tarafta kaybetmekten korktuklarımız vardır.
İşimiz, ilişkilerimiz, itibarımız, yıllarca emek vererek oluşturduğumuz düzenimiz...
Ve içimizde iki ayrı ses konuşmaya başlar.
Biri, “Bu doğru değil, bir şey yapmalısın” der.
Diğeri ise, “Peki ya bunun sonuçlarına katlanamazsan?” diye sorar.
İşte insanın kendisiyle en zor karşılaşmalarından biri burada başlar.
Çünkü hayat her zaman doğru ile yanlış arasında seçim yapmamızı istemez. Bazen iki doğru, bazen iki sorumluluk, bazen de iki farklı bedel arasında karar vermek zorunda kalırız.
Peki böyle zamanlarda yaşamımızın direksiyonunda gerçekten kim vardır? Vicdanımız mı, korkularımız mı, yoksa başkalarının bizden beklentileri mi?
Haklı Olmak ile Doğru Sonuç Yaratmak Aynı Şey mi?
İş hayatında hepimiz zaman zaman değerlerimizle çatışan durumlarla karşılaşabiliriz.
Haksızlığa uğrayan bir çalışma arkadaşımızı görürüz.
Etik olmadığını düşündüğümüz bir kararın parçası olmamız istenir.
Ya da doğru olmadığını bildiğimiz bir uygulama karşısında sessiz kalmamız beklenir.
Böyle anlarda ilk tepkimiz çoğu zaman duygusal olur.
Öfkeleniriz, hayal kırıklığına uğrarız, bazen kendimizi suçlu hissederiz. Bir yanımız hemen tepki göstermek isterken diğer yanımız olası sonuçları hesaplamaya başlar.
Ve belki de kendimize şu soruyu sormamız gerekir:
“Ben haklı olduğumu kanıtlamak mı istiyorum, yoksa gerçekten bir değişim yaratmak mı?”
Çünkü haklı olmak ile etkili bir sonuç yaratmak her zaman aynı şey değildir.
Bazen açıkça karşı çıkmak gerekir.
Bazen doğru kişilerle, doğru zamanda konuşmak daha etkili olabilir.
Bazen de bir değişim yaratabilmek için sabırlı, kararlı ve planlı hareket etmek gerekir.
Elbette bazı durumlarda beklemek veya sessiz kalmak doğru değildir. Özellikle başkalarının güvenliğini, haklarını ya da temel etik ilkeleri ilgilendiren meselelerde sorumluluk almak kaçınılmaz olabilir.
Ancak önemli olan, korkuyla susmak ile bilinçli bir yol belirlemek arasındaki farkı görebilmektir.
Her tepki bir duruş değildir. Her sessizlik de kabulleniş anlamına gelmez.
Vicdanın Sesi ile Korkunun Sesi Birbirine Karıştığında
Kararlarımızı zorlaştıran şey bazen seçeneklerin kendisinden çok, onlara yüklediğimiz anlamlardır.
“Konuşursam işimi kaybederim.”
“Susarsam kendime olan saygımı kaybederim.”
“Karşı çıkarsam yalnız kalırım.”
“Hiçbir şey yapmazsam bu haksızlığın bir parçası olurum.”
Bu düşünceler arasında sıkıştığımızda, zihnimiz aynı soruların etrafında dönmeye başlar.
Gün içinde verdiğimiz kararları geceleri yeniden düşünürüz. Bir arkadaşımıza danışırız. Sonra başka birine. Herkesin farklı bir görüşü vardır.
Ve bazen ne kadar çok fikir alırsak kendi sesimizi duymakta o kadar zorlanırız.
Filozof Epiktetos’un düşüncesi burada anlamlıdır:
“İnsanları rahatsız eden şeyler değil, o şeyler hakkındaki yargılarıdır.” — Epiktetos
Bu düşünce bize yaşadığımız olayların önemsiz olduğunu söylemez. Olaylara yüklediğimiz anlamların da duygularımızı ve davranışlarımızı etkilediğini hatırlatır.
Çünkü aynı durum karşısında iki insan farklı kararlar verebilir.
Biri sessiz kalmayı güvenli bulurken diğeri bunu kendine ihanet olarak görebilir.
Biri mücadele etmeyi cesaret olarak değerlendirirken diğeri aynı davranışı gereksiz bir risk olarak görebilir.
Öyleyse yalnızca ne yaşadığımıza değil, yaşadıklarımızı nasıl yorumladığımıza da bakmamız gerekir.
Değerlerimiz Bize Yön Gösterir, Peki Yöntemi Nasıl Seçeriz?
Dürüstlük, adalet, vicdan, merhamet, sadakat ve sorumluluk...
Bu kavramlar kulağa çok açık ve anlaşılır gelir. Ancak hayatın içinde bazen birbirleriyle çatışırlar.
Örneğin bir çalışma arkadaşımıza duyduğumuz sadakat ile kurumumuza karşı sorumluluğumuz arasında kalabiliriz.
Bir dostumuza karşı dürüst olmak isterken onu incitmekten çekinebiliriz.
Kendimizi korumak isterken başkasının hakkını savunmak zorunda hissedebiliriz.
İşte ahlaki ikilemlerin zorlayıcı tarafı budur.
Bazen iki seçenekten biri bütünüyle iyi, diğeri bütünüyle kötü değildir. Bazen hangi değere öncelik vereceğimize karar vermemiz gerekir.
Immanuel Kant’ın ahlak felsefesindeki temel ilkelerden biri şöyledir:
“Yalnızca, aynı zamanda evrensel bir yasa olmasını isteyebileceğin ilkeye göre davran.” — Immanuel Kant
Bu düşünceyi günlük hayatımıza taşıdığımızda kendimize şöyle sorabiliriz:
“Benim yerimde herkes aynı kararı verseydi, ortaya çıkan dünyayı doğru ve adil bulur muydum?”
Bu soru bütün ikilemleri çözmez. Ancak kararlarımızı yalnızca kişisel çıkarlarımız açısından değil, başkaları üzerindeki etkileri bakımından da değerlendirmemizi sağlar.
Çünkü değer sahibi olmak, yalnızca hangi ilkelere inandığımızla değil, zor zamanlarda bu ilkeleri nasıl yaşadığımızla da ilgilidir.
Yaşamın Direksiyonunda Kim Var?
Yaşamın Direksiyonunda yaklaşımımın merkezinde insanın kendisini tanıması, seçimlerinin farkına varması ve kendi yaşamının sorumluluğunu üstlenmesi bulunuyor.
Çünkü yaşamın direksiyonunda olmak, her şeyi kontrol edebilmek değildir.
Her zaman doğru karar vermek de değildir.
Bazen hata yapabileceğimizi kabul etmek, bazen bilmediğimiz bir konuda destek istemek, bazen de daha önce verdiğimiz bir kararı yeniden değerlendirebilmektir.
Asıl mesele, kararlarımızın hangi kaynaktan doğduğunu fark etmektir.
Korkudan mı? Öfkeden mi? Onaylanma ihtiyacından mı? Alışkanlıklardan mı? Yoksa gerçekten benimsediğimiz değerlerden mi?
Bir karar verirken kendimize şu soruyu sormayı önemsiyorum:
“Bugün verdiğim bu karar, olmak istediğim insanla ne kadar uyumlu?”
Çünkü insan yalnızca başkalarının kendisi hakkında ne düşündüğüyle değil, kendi seçimlerine duyduğu saygıyla da yaşar.
Ve bazen en büyük iç çatışma, başkalarının beklentileriyle değil, kendi değerlerimizle davranışlarımız arasındaki mesafeden doğar.
Peki Karar Veremediğimizde Ne Yapabiliriz?
Bazen düşünmek yetmez.
Aynı konuyu defalarca değerlendirmek, farklı insanlardan görüş almak veya bütün olasılıkları hesaplamaya çalışmak bizi bir sonuca ulaştırmayabilir.
Böyle zamanlarda zihnimizin hızını biraz yavaşlatmak ve kendimizle daha dürüst bir konuşma yapmak işe yarayabilir.
Bunun için günlük yaşamda kolaylıkla uygulayabileceğimiz küçük bir farkındalık çalışması önermek istiyorum.
Farkındalık Egzersizi: İki Sandalye, İki Seçim, Bir Ben
Bu çalışma için yaklaşık 10–15 dakika ayırmanız yeterli. İhtiyacınız olan şey iki sandalye, bir kâğıt ve kendinize karşı dürüst olma isteği.
1. Önce kararınızı netleştirin
Şu anda sizi düşündüren bir karar belirleyin. Bu büyük bir karar olmak zorunda değil.
Bir arkadaşınızla konuşup konuşmamak, bir iş teklifini kabul etmek, bir konuda sınır koymak veya ertelediğiniz bir adımı atmak olabilir.
Kararınızı tek bir cümleyle kâğıda yazın.
Örneğin: “Bu konuda düşüncelerimi açıkça ifade etmeli miyim, yoksa şimdilik beklemeli miyim?”
2. İki sandalyeye iki seçeneğinizi yerleştirin
Karşınıza iki sandalye koyun. Birinci sandalye, ilk seçeneğinizi temsil etsin. İkinci sandalye ise diğer seçeneğinizi.
Önce birinci sandalyeye oturun. Bu kararı vermiş olduğunuzu hayal edin.
Kendinize sorun: “Bu seçimi yaptığımda ne hissediyorum? Beni rahatlatan ne? Beni korkutan ne? Bu karar hangi değerimi koruyor? Bu kararın olası bedeli ne?”
Aklınıza gelenleri not edin. Şimdi ikinci sandalyeye geçin. Aynı soruları bu seçenek için de cevaplayın.
Acele etmeyin. Amacımız hangi sandalyenin daha rahat olduğunu bulmak değil, her seçeneğin içimizde uyandırdığı düşünceleri ve duyguları anlamak.
3. Şimdi üçüncü bir bakış açısı geliştirin
İki sandalyeden de kalkın. Biraz uzaklaşıp ikisine birlikte bakın.
Artık seçeneklerden birinin içinde değilsiniz. Her iki seçeneği de değerlendirebilen bir gözlemci konumundasınız.
Kendinize şu soruları sorun: “Şu anda gerçekten bildiğim şeyler neler? Hangileri yalnızca varsayımım? En çok neyden korkuyorum? Bu karar yalnızca beni mi, başka insanları da etkiliyor mu? Henüz düşünmediğim üçüncü bir seçenek olabilir mi?”
Bazen iki seçenek arasında sıkıştığımızı düşünürken aslında başka yolların da mümkün olduğunu fark ederiz.
Belki hemen konuşmak veya tamamen susmak dışında, önce bilgi toplamak mümkündür.
Belki işi bırakmak veya her şeye katlanmak dışında, bir geçiş planı oluşturulabilir.
Belki bir ilişkiyi bitirmek veya aynı şekilde sürdürmek dışında, sağlıklı sınırlar belirlemek mümkündür.
4. Değerlerinizi kararınıza dâhil edin
Şimdi kâğıdınıza sizin için en önemli üç değeri yazın.
Örneğin: Adalet, dürüstlük ve merhamet. Ya da güven, özgürlük ve sorumluluk.
Ardından her seçenek için şu soruyu sorun: “Bu karar hangi değerimle uyumlu, hangisiyle çatışıyor?”
Burada önemli olan bütün değerlerin aynı anda eksiksiz karşılanmasını beklemek değildir.
Bazen bir değeri korumak için başka bir konuda fedakârlık yapmamız gerekebilir. Ama bu fedakârlığın farkında olmak, kararımızı daha bilinçli hâle getirir.
5. Kendinize son bir soru sorun
Şimdi gözlerinizi kapatabilir veya yalnızca birkaç dakika sessizce oturabilirsiniz. Nefesinizi fark edin.
Ve kendinize sorun: “Bu kararı korkularım değil, değerlerim ve sağduyum birlikte verseydi nasıl hareket ederdim?”
Aklınıza gelen ilk cevabı not edin. Hemen uygulamak zorunda değilsiniz.
Önce bu cevabı gerçek koşullarla, sorumluluklarınızla ve olası sonuçlarla birlikte değerlendirin.
Özellikle işinizi, hukuki haklarınızı, maddi güvenliğinizi veya başka insanların yaşamını etkileyebilecek kararlarda gerekli bilgi ve uzman desteğini almak önemlidir.
Çünkü sezgilerimiz bize kendimiz hakkında ipuçları verebilir; ancak tek başına doğru kararın garantisi değildir.
6. Küçük ama gerçek bir adım belirleyin
Şimdi kendinize sorun: “Bu konuyla ilgili önümüzdeki 24 saat içinde atabileceğim en küçük, en gerçekçi adım ne?”
Belki bir görüşme talep etmek. Belki bir konuyu araştırmak. Belki düşüncelerinizi yazmak. Belki güvenilir bir uzmana danışmak.
Belki de aceleyle karar vermek yerine kendinize düşünmek için belirli bir süre tanımak.
Önemli olan, kararsızlığın içinde dönüp durmak yerine bilinçli bir hareket alanı oluşturmaktır.
Çünkü bazen hayatımızı değiştiren şey büyük kararlar değil, o kararlara giden yolda attığımız küçük ve farkında adımlardır.
Son Söz: Haklı Olmak mı, Kendine Sadık Kalmak mı?
Hayatın içinde her zaman kolay cevaplar bulamayacağız.
Bazen doğru olduğuna inandığımız şeyi savunmanın bir bedeli olacak.
Bazen de bir değişim yaratabilmek için sabırlı, stratejik ve dikkatli davranmamız gerekecek.
Ama belki de kendimize sormamız gereken en önemli soru şu:
“Bu kararın sonuçları ne olursa olsun, ben kendi değerlerime ne kadar sadık kaldım?”
Burada kendimize sadık kalmak, her zaman bildiğimizde ısrar etmek anlamına gelmez.
Yeni bilgilerle düşüncelerimizi değiştirebilmek, hatalarımızı kabul edebilmek ve gerektiğinde yönümüzü yeniden belirleyebilmek de kendimize duyduğumuz saygının bir parçasıdır.
Çünkü yaşamın direksiyonunda olmak, yolun her virajını önceden bilmek değildir.
Hangi yöne neden gittiğimizi bilmek ve gerektiğinde rotamızı değiştirebilecek farkındalığa sahip olmaktır.
Haklı olmak bir durumdur. Vicdanlı olmak bir duruş. Bilinçli seçim yapmak ise o duruşu hayata geçirebilme sorumluluğudur.
Ve belki de gerçek cesaret, her zaman en yüksek sesle konuşmak değil; hangi durumda, ne zaman ve nasıl hareket edeceğimizi vicdanımızla ve aklımızla birlikte seçebilmektir.
Şebnem Toker
Yaşamın Direksiyonunda Akademi
Kurucu | Yazar | Eğitmen | Koç
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
