Görünmeyenin Tanıkları: Ormanya'nın Dört Yüzü
'Doğada hiçbir şey yalnız başına var olmaz.' Rachel Carson, Silent Spring (1962)
İki gün önce ziyaret ettiğim Ormanya ve Kuzuyayla’yı yazacağım. Çok etkilendim bakalım doğru dili bulabilecek miyim?
Bu ilk yazı özellikle Ormanya ile ilgili olacak.
Başlayalım.
Bir ormanı gerçekten bilmek istiyorsanız ona gündüz gitmeyin.
Ya da yalnızca gündüz gitmeyin. Gece gidin — karanlık çökünce, yürüyüş parkurlarının ışıkları söndükten sonra, ziyaretçiler evlerine dönüp orman kendi haline bırakıldıktan sonra. İşte o zaman görürsünüz: Bir çakal sessizce bir dere kenarından geçer. Bir porsuk kök boşluğundan çıkıp toprağı koklar. Kızıl geyikler, sabahın erken saatlerinde çiğ ıslak otların üzerinden yürür ve arkalarında küçük ayak izleri bırakır. Orman, izlenmediğini sandığı anlarda başka türlü yaşar daha özgür, daha gerçek, daha kendi.
Ormanya Doğal Yaşam Parkı yıllardır bu gerçeği hem kaydediyor hem koruyor hem anlatıyor. Foto kapanların sabrıyla kayıt altına aldığı o gece görüntülerinden, ormanın nemli köşelerinde keşfedilen endemik semenderlere; ekrana taşınan yaban hayatı belgeselinden, kanatları kırık ama kalpleri bütün iki leyleğin mucize yuva hikâyesine kadar Ormanya'nın gerçek büyüklüğü, ziyaretçilerin görebildiklerinde değil, göremediklerinde saklıdır. Ve bu yazı o görünmeyenin izini sürmek için yazılmıştır.
'Yeryüzünün güzelliklerini ve gizemlerini derinden kavrayan kişi ne yalnız kalır ne de yaşamdan bıkar.' Rachel Carson, The Sense of Wonder (1965)
Gece Yarısının Tanıkları: Foto Kapanlar
Doğal yaşam alanındaki yaban hayatını dört mevsim izlemek ve takibini yapmak amacıyla Ormanya'daki yürüyüş ve bisiklet parkurlarının farklı noktalarına foto kapanlar yerleştirildi. Bu cümlenin içindeki sadeliğe aldanmamak gerekir. Foto kapan, bir insan gözünün hiç göremeyeceği anlara açılan bir penceredir. Saat 02.17'de, yürüyüş parkurunun kıyısında bir çalı titrer foto kapan onu görür. Sabahın 04.45'inde, dere kenarında bir porsuk burnunu suya değdirir foto kapan onu görür.
Çakal, sansar, porsuk, karaca, kızıl geyik ve yaban domuzu sık görüntülenen türler olurken, foto kapan çalışmalarıyla türlerin yayılış alanları, varlık dinamikleri ve nüfus yoğunlukları belirleniyor. Kızıl geyik popülasyonunun fazla olduğu Ormanya'da foto kapanlara yansıyan geyik ailesi dikkat çekerken, geçen yıl 8 bireyden oluşan geyik sürüsünün bu yıl 12 bireye ulaştığı gözlendi. Bu büyüme, kuru bir veri değil; bir umut belgesidir. Sekizden on ikiye bu dört birey, Ormanya'nın koruduğu alanın gerçekten işe yaradığını söyleyen en sessiz ama en güçlü kanıttır.
Görüntülerden, yaban hayvanlarının bazılarının foto kapanı fark ettiği gözlendi. Kameranın önünde duran çakal, kızıl geyik, karaca gibi türler, foto kapana bakarak ne olduğunu anlamaya çalıştı. Bu an bir hayvanın kameraya bakışı bu kadar basit görünümünün ötesinde bir şeydir. Orada iki merak karşı karşıya gelir: Birisi lens arkasında veri toplar, diğeri lens önünde sorar 'bu ne?'. Ve bu karşılaşmada, belki de ilk kez, ormanın sakinleri ile onu izleyenlerin arasındaki mesafe bir anlığına kapanır.
'Evrenin en net yolu, bir orman vahşetinden geçer.' — John Muir, Our National Parks (1901)
Toprağın Altındaki Sır: Endemik Semenderler
Bir ormanın sağlığını anlamak istiyorsanız büyük hayvanlara değil, küçük olanlara bakın. Çünkü büyük hayvanlar baskıya uzun süre dayanabilir; ama küçük, neme bağımlı, hassas yaratıklar semenderler gibi — ekosistemdeki en ufak değişimi ilk hisseden, ilk cevap verenlerdir. Onlar, ormanın termometreleridir.
Kocaeli'nin önemli doğal yaşam alanlarından biri olan Ormanya'da yapılan saha gözlemleri sırasında Lissotriton kosswigi, Ommatotriton nesterovi ve Triturus anatolicus türlerine ait bulgular elde edildi. Uzman biyologlar eşliğinde gerçekleştirilen ilk değerlendirmeler, bu kayıtların Ormanya ve çevresinin biyolojik çeşitliliği açısından dikkat çekici bir önem taşıdığını ortaya koyuyor.
Bu üç isim Lissotriton kosswigi, Ommatotriton nesterovi, Triturus anatolicus — bilimsel bir listenin soğuk kalemleri gibi görünebilir. Ama her birinin arkasında bir hikâye var. Lissotriton kosswigi dar yayılışlı, Türkiye'ye endemik bir semender olarak, Ommatotriton nesterovi ise Türkiye'nin batı ve kuzey kesimlerine özgü bir tür olarak literatürde öne çıkıyor. Endemik — yani başka hiçbir yerde değil, yalnızca burada. Bu kelime, bir coğrafyanın ne kadar eşsiz ne kadar geri dönüşü olmayan bir hazine barındırdığını anlatır. Bir endemik tür yok olduğunda, evrenin hiçbir yerinde bir daha olmaz. Bu yüzden bu üç semenderin Ormanya'da bulunması, yalnızca bilimsel bir keşif değil; bir sorumluluktur.
Biyologlar eşliğinde yürütülen incelemeler, bölgenin Marmara ve Karadeniz biyocoğrafik kuşaklar arasında yer alan kritik konumunu bir kez daha ortaya koydu. Özellikle semenderler gibi nemli mikrohabitatlara bağımlı amfibiler, ekosistemdeki çevresel değişimlere hassas tepki verdikleri için biyolojik gösterge türler arasında değerlendiriliyor. Biyolojik gösterge tür ormanın sağlık karnesi. Bu semenderler iyi olduğu sürece, Ormanya'nın sulak alanları, dere kenarları, nemli orman köşeleri korunuyor demektir. Onların varlığı, ekosisteme verilen en dürüst rapordur. Hürriyet
Elde edilecek verilerin bilimsel yayınlara dönüşmesi halinde, Ormanya'nın yalnızca bir rekreasyon ve doğa turizmi alanı değil, aynı zamanda bölgesel ölçekte önemli bir araştırma sahası olduğu daha güçlü biçimde ortaya konmuş olacak. Bir park ile bir araştırma sahası arasındaki fark şudur: Park, insanlara doğayı sunar; araştırma sahası, doğanın insanlığa söylediklerini kaydeder. Ormanya artık her ikisi de.
Porsukun Peşinde: TRT Ekranlarına Yansıyan Ormanya
TRT Belgesel'in sevilen doğa programı 'Yok Olmadan Keşfet'in yeni bölüm çekimleri Ormanya'da gerçekleştirildi. Programın sunucusu, doğa tutkunu ve maceraperest kişiliğiyle tanınan Prof. Dr. Çağan Şekercioğlu bu kez yaban hayatı ve doğal güzellikleri keşfetmek için Ormanya'ya yolculuk yaptı. Ormanya'nın eşsiz doğasını ve yaban hayatını tanıtmak amacıyla çekilen bu bölümün hedef türü porsuktu.
Porsuk. Geceleri yaşayan, gündüzleri toprak altında saklanan, insanların çoğunun ömrü boyunca yüz yüze göremeyeceği, sessiz ve gizemli bu hayvan — Ormanya'nın belgesel ekranlarına taşınan yüzü oldu. Bu seçim rastlantı değil; porsuk, tam da Ormanya'nın özünü temsil eder: Gösterişsiz, ama derinden var olan; sıradan bir bakışa kapalı, ama biraz sabırla, biraz dikkatle kendini açan.
Belgesel yapımcısı Emre Akgün tarafından yönetilen programın çekimleri Ormanya'nın yaban bölgelerinde gerçekleştirildi. Program ekibi, göllerin çevresinde ve ormanın derinliklerinde unutulmaz sahneleri kayıt altına almayı başardı. Ormanın derinlikleri — bu ifade, parkın ziyaretçilerin yürüdüğü yolların çok ötesinde başka bir boyutu olduğunu anlatır. Orada kameralar günlerce bekledi, ışıklar söndü, ekip nefesini tuttu — ve porsuk geldi.
Prof. Dr. Mustafa Sözen, Dr. Faruk Çolak ve Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Turizm ve Doğal Yaşam Alanları Şube Müdürü Ömer Bahadır Özyılmaz'ın uzman konuk olarak katıldığı program TRT Belgesel'de yayınlandı. Bu uzman kadrosu, programın yalnızca bir doğa gösterisi olmadığını, aynı zamanda bilginin halka ulaşması için ciddi bir çaba olduğunu ortaya koyuyor. TRT Belgesel ekranı, milyonlara Ormanya'yı taşıdı; ama daha önemlisi, milyonlara porsukla, kızıl geyikle, çakal ve tilkiyle ilk kez gerçek anlamda yüzleşme fırsatı sundu.
'Kuşların göçünde, gelgitlerin akışında, tomurcukların ilkbahara açılışında sembolik bir güzellik vardır.' — Rachel Carson, The Sense of Wonder (1965)
Düşkün Leylekler Evi: Pişmaniye ile Bulut'un Hikâyesi
Bazı hikâyeler, anlatılmak için doğar. Bu onlardan biri.
Yıllar önce göç rotası üzerindeyken ateşli silahla yaralanma, yüksek gerilim hattına çarpma veya ağır eklem travmaları sebebiyle Kocaeli Yaban Hayatı Kurtarma ve Rehabilitasyon Merkezi'ne getirilen iki vahşi leylek, uzman veteriner hekimlerin cerrahi müdahaleleri ve yoğun fizik tedavi süreçleriyle hayatta tutuldu. Bu iki leylek, göç yolculuğunun ortasında yaralandı. Binlerce kilometre uçmak üzere kanatlarını açmışken, bir kurşun ya da bir tel engel çıktı önlerine. Göç, onlar için orada bitti.
Ama hikâye orada bitmedi.
Kırık kanat, eksik telek, darbe sonrası travma ya da yavruyken yuvadan düşme gibi nedenlerle merkeze ulaştırılan kuşlara özel tedavi uygulanıyor. Rehabilitasyon süreci tamamlanan ve yeniden uçabilecek duruma gelen leylekler, göç zamanı geldiğinde doğaya salınıyor. Uçma yetisini tamamen kaybedenler ise Ormanya'daki özel habitat alanında yaşamını sürdürüyor.
Pişmaniye ve Bulut, uçamayacaklar grubundandı. Kanatları artık o uzun yolculuğu kaldıramazdı. Ama Ormanya onları bırakmadı onlara, gökyüzü olmasa da bir yer verdi. Yıllardır kanat ve eklem yaralanmaları nedeniyle doğaya dönemeyen leylekler için güvenli bir liman olan 'Düşkün Leylekler Evi', bu yıl ilk kez bir çiftin yuva kurup yumurtlamasına sahne oldu. 'Pişmaniye' ve 'Bulut' adı verilen leylek çiftinin bu azmi, sadece bir üreme olayı değil; aynı zamanda merkezin sunduğu rehabilitasyon başarısının da bir kanıtı niteliğinde.
Yuva. Kanatları kırık iki leylek, uçamadıkları için yurt edindikleri o küçük alanda birbirlerini buldular ve yuva kurdular. Haftalar süren kuluçkanın ardından bir yavru dünyaya geldi. Bu an, binlerce kelimeyle anlatılabilir; ama belki en doğrusu şu: Hayat, her koşulda bir yol bulur.
Bu özel doğum, akıllara Osmanlı İmparatorluğu döneminde Bursa'da kurulan ve dünyanın ilk hayvan hastanesi olarak tarihe geçen Gurebahane-i Laklakan'ı — Düşkün Leylekler Evi'ni getirdi. Yüzyıllar önce göç yolunda sakatlanan leyleklerin bakımı için vakfedilen bu asil gelenek, bugün Kocaeli Büyükşehir Belediyesi'nin modern koruma ve rehabilitasyon vizyonuyla Ormanya'da yaşatılıyor. Yüzyıllar arasında kurulan bu köprü — Osmanlı'nın düşkün leyleklere açtığı kapıdan bugünün rehabilitasyon merkezine uzanan süreklilik insanlığın en eski, en kadim içgüdüsünü yansıtır: Yaralıyı korumak, düşeni kaldırmak, göç yorgununun kanadını sarmak.
Pişmaniye ve Bulut'un yuva yapımı, kuluçka süreci ve yavruların dünyaya gelme evreleri Ormanya YouTube kanalı ve kocaeliseyret.com üzerinden 7/24 canlı olarak takip edilebilecek. Bu karar da ayrıca anlamlı. Çünkü bu yayın yalnızca bir izleme deneyimi sunmuyor; uçamayan iki leyleğin, yaşamak için buldukları yolun tanığı olmaya davet ediyor. Ve o yavrunun yumurtadan çıkışını ekranında izleyen her çocuk, belki de hayatında ilk kez şunu hissediyor: Doğa, acıdan geçerek de devam eder. Yaşam, kırık kanatlarla da yuva kurar.
Dört haber, dört farklı pencere ama hepsi aynı gerçeğe açılıyor: Ormanya, yalnızca ziyaret edilen bir yer değil, içinde yaşanan, korunan, izlenen, anlaşılmaya çalışılan bir ekosistemdir. Foto kapanlar geceyi kaydeder, biyologlar toprağın altını araştırır, kameralar porsukla karanlıkta yüzleşir, veterinerler kırık kanatları sarar. Ve bütün bunların toplamında ortaya çıkan şey, bir parkın çok ötesinde bir şeydir: Bir sorumluluğun, sessiz ama kararlı biçimde yaşatılmasıdır.
Pişmaniye ile Bulut'un yavrusu bir gün büyüyecek. Belki uçamayacak tıpkı annesi ve babası gibi. Ama Ormanya'nın o korunaklı köşesinde, ağaçların gölgesinde, hayatını sürdürecek. Ve bu yeterlidir.
Bazı şeyler, gökyüzüne çıkamasa da yaşar.
Bu makalede öne sürülen fikir ve yaklaşımlar tamamıyla yazarlarının özgün düşünceleridir ve Onedio'nun editöryal politikasını yansıtmayabilir. ©Onedio
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
