Sırbistan’da Öğrenciler Vučić’i Nasıl Devirdi?
1 Kasım 2024 günü Novi Sad tren garının yeni yenilenmiş beton saçağı çöktü ve altında kalan 16 kişi hayatını kaybetti. Sıradan bir iş kazası gibi görünüyordu. Öyle olmadı. Öğrenciler saçağın yolsuzluk yüzünden çöktüğünü söyleyerek sokağa çıktı, her gün saat 11.52’de, çöküş anında, on altı dakika sessiz kaldılar. Protestolar Novi Sad’dan Belgrad’a, oradan onlarca şehre yayıldı. İki yıl boyunca hükümet bu dalganın geçmesini bekledi. Geçmedi. 25 Ekim’de sandığı vurdu.
Sonuç Avrupa’da uzun zamandır görülmemiş bir tabloydu. Öğrencilerin kurduğu liste yüzde 53,7 oyla 250 sandalyelik meclisin 140’ını aldı ve tek başına çoğunluğu yakaladı. Ülkeyi 2012’den beri yöneten Aleksandar Vučić’in listesi yüzde 39,5’te, 103 sandalyede kaldı. Vučić’in on yıllık koalisyon ortağı Sosyalistler ise yüzde 3 barajını aşamayıp ilk kez meclis dışında kaldı. Katılım yüzde 69’a yakındı. Bu, Yugoslavya’nın dağılmasından bu yana görülen en yüksek oran. Vučić seçim gecesi parti merkezinden çıkıp “bu seçimleri kaybettiğimiz açık” dedi. Kesin sonuçlar 5 Kasım’da açıklandı. Peki bu nasıl oldu?
Rekabetçi otoriter rejimler seçimle gider, ama nadiren.
Siyaset bilimciler Vučić’in kurduğu düzene “rekabetçi otoriterlik” (competitive authoritarianism) diyor. Seçimler yapılır, muhalefet partileri vardır, oy sayılır. Ama sahanın eğimi bellidir. Televizyon kanalları iktidarın elindedir, kamu kaynakları kampanyaya akar, bağımsız gazeteciler “yabancı ajan” diye damgalanır, oy satın alma olağan sayılır. Bu rejimlerin kendine özgü bir tuzağı var. İktidar seçimi kaybedebileceğine inanmaz, çünkü on yıldır kaybetmemiştir. Vučić de inanmadı. Normal takvime göre seçim Aralık 2027’deydi. Riski küçültmek için erkene aldı. Anayasa üçüncü dönem cumhurbaşkanlığına izin vermediği için 27 Eylül’de cumhurbaşkanlığından istifa etti ve başbakan olmak için listenin başına kendi adını yazdırdı. Listenin adı “Aleksandar Vučić, Birleşik Sırbistan” oldu. Böylece seçimi kendisi hakkında bir referanduma çevirdi ve kaybetti.
Rekabetçi otoriter rejimleri sandıkta yenen formül aslında bilinir, uygulanması zordur. Muhalefetin bölünmemesi gerekir. Sırbistan’da muhalefet 2023’te “Şiddete Karşı Sırbistan” adıyla birleşmiş, yüzde 24’te kalmıştı. Bu kez farklı bir şey oldu. Partiler kenara çekildi. Demokrat Parti, Yeşil-Sol Cephe ve Özgür Yurttaşlar Hareketi gibi partiler aday göstermeyip öğrencileri destekledi. Öğrenciler ise listeyi parti genel merkezlerinde değil üniversite fakültelerinde kurdu. Her fakültenin forumu (plenum) adayları tek tek tartıştı ve oyladı. Koşullar sertti. Aday hiçbir muhalefet partisinin üyesi olmayacak, geçmişte Vučić’in partisine hiç girmemiş olacak, hakkında ceza davası bulunmayacaktı. Sonuçta ortaya doktorlardan, öğretmenlerden, akademisyenlerden oluşan ve içinde neredeyse hiç profesyonel siyasetçi bulunmayan bir liste çıktı. Listenin başında Novi Sadlı bir kalp doktoru, Ilija Srdanović vardı. “Hepsi aynı” diyen seçmene verilen cevap buydu. Bunlar siyasetçi bile değil.
Vučić’in seçmeni kaçmadı. Sandığa yeni insanlar geldi.
Rakamlara yakından bakınca ilginç bir şey görünüyor. Vučić’in listesi 2023’te yaklaşık 1,8 milyon oy almıştı. Bu kez 1,73 milyon aldı. Yani iktidar tabanı neredeyse yerinde duruyor. Değişen şey öteki taraf. 2023’te 3,8 milyon kişi oy kullanmıştı, bu kez 4,4 milyon. Sandığa 600 binden fazla yeni seçmen geldi ve bunların çok büyük kısmı öğrencilere oy verdi. Muhalefetin 2023’teki yüzde 24’ü böyle yüzde 54’e çıktı. Bu, Belgradlı araştırmacı Jelena Vasiljević’in seçim öncesinde söylediği şeyin ta kendisi. Vučić’in sadık bir tabanı var, onu yenmek için o tabanı eritmek değil, hiç oy vermeyenleri sandığa taşımak gerekiyor. Öğrenciler tam olarak bunu yaptı.
Coğrafya da aynı hikâyeyi anlatıyor. Öğrenciler Belgrad’ın 17 ilçesinin 17’sini de kazandı. Şehir merkezindeki Stari Grad’da yüzde 73’e ulaştılar. Protestoların başladığı Novi Sad’da yüzde 63 aldılar. Voyvodina’nın sekiz şehrinin sekizinde de birinci oldular. Vučić’in listesi ülkenin bütün şehirleri içinde yalnızca ikisini, güneydeki Vranje ve Leskovac’ı kazanabildi. İktidarın yüzde 60’ın üstüne çıktığı iki yer daha var. Biri cezaevleri. Öteki, otobüslerle Sırbistan içindeki sandıklara taşınan Kosovalı Sırplar. Tablo, rekabetçi otoriter rejimlerin klasik seçmen haritası. Şehirler ve eğitimli orta sınıf bir yanda, kırsal kesim, devletle bağı güçlü seçmen ve örgütlü oy öbür yanda. Fark şu ki bu kez şehirlerin katılımı kırı ezdi. Belgrad’da katılım yüzde 70’i geçti.
Seçmeni harekete geçiren üç şey vardı. İlki Novi Sad. Çöken saçak, yolsuzluğun soyut bir şikâyet olmaktan çıkıp somut bir ceset torbasına dönüştüğü andı. Gar yeni yenilenmişti ve ihalenin kime, nasıl verildiği hiçbir zaman açıklanmadı. Öğrencilerin tek talebi hesap sorulmasıydı. Hükümet bunu bile veremeyince talep büyüdü. İkincisi yorgunluk. On dört yıl uzun bir süre. Vučić her şeyi kendisine bağlamıştı, başbakanlığı, cumhurbaşkanlığını, partiyi, televizyonları. Bu kişiselleşme uzun süre güç kaynağıydı. Seçim gününe gelindiğinde yük haline geldi, çünkü her şikâyetin tek bir adresi vardı. Üçüncüsü öğrencilerin kendisi. Lidersiz, forumla karar alan, siyasetçi olmayan bir hareket. Hükümetin yirmi yıldır kullandığı “muhalefet de yolsuz, hepsi aynı” argümanı bu kez tutmadı, çünkü karşıda muhalefet yoktu. Karşıda bir kardiyolog (Ilija Srdanović) vardı.
Şimdi sıra en zor kısımda, yani yönetmekte.
Yeni meclis 17 Kasım’da toplanıyor. Anayasaya göre hükümetin 90 gün içinde kurulması gerekiyor. Öğrenciler kampanya boyunca başbakan adayı açıklamadı. Bu, kampanyada bir avantajdı; şimdi bir soru. Hiç bakanlık yapmamış, hatta çoğu hiç siyaset yapmamış bir grubun maliyeyi, içişlerini ve adaleti devralması gerekiyor. Üstelik devraldıkları devlet on dört yılda baştan aşağı tek bir partinin kadrolarıyla doldurulmuş bir devlet. Sırbistan bunu daha önce yaşadı. Ekim 2000’de Milošević’i deviren muhalefet koalisyonu da büyük umutlarla gelmiş, birkaç yıl içinde dağılmıştı. Öğrenciler o tarihi biliyor. “Bir siyasi seçeneğin zaferi değil, sistem değişikliği istiyoruz” demeleri bu yüzden.
Bir de cumhurbaşkanlığı meselesi var. Vučić istifa edince koltuğa vekâleten meclis başkanı Ana Brnabić oturdu. Yıl sonuna kadar erken cumhurbaşkanlığı seçimi yapılması gerekiyor. Vučić iki dönem doldurduğu için aday olamıyor. Partisi hangi ismi çıkaracak, öğrenciler kimi destekleyecek, henüz belli değil. Ama meclisi kaybeden bir hareketin cumhurbaşkanlığını kazanması zor görünüyor.
Dış politika ise asıl büyük soru. Vučić, Sırbistan’ı Avrupa ile Rusya arasında bir denge noktasında tuttu. Avrupa Birliği adaylığı sürdü ama Ukrayna savaşı yüzünden Rusya’ya yaptırım uygulanmadı, gaz Gazprom’dan alınmaya devam etti. Öğrenciler kampanyada bu konuda temkinli konuştu. Yaptırım yok, askerî tarafsızlık sürecek, NATO gündemde değil. Vučić buna inanmıyor ve yaptırımların ilkbahara kalmadan geleceğini söylüyor. Moskova da pek inanmıyor. Kremlin sözcüsü “tango iki kişiyle yapılır” dedi, Rus yorumcular ise sonucu Macaristan’ın devamı olarak okudu. Orbán nisan ayında seçimi kaybetmiş, Budapeşte altı ayda Brüksel’e yaklaşmıştı. Öğrencileri ilk kutlayanlardan biri de Macaristan’ın yeni başbakanı Péter Magyar oldu. Avrupa için tablo net. İki yılda iki rekabetçi otoriter rejim, iki seçim, iki yenilgi.
Vučić’in seçim gecesindeki ilk tepkisi de bir o kadar netti. Yeni hükümetin Rusya’ya yaptırım uygulayacağını ve yatırımcıların kaçacağını söyledi. Belki doğrudur, belki değildir. Ama Sırbistan’da iki yıl önce bir garın saçağı çöktü ve insanlar bunun hesabını sordu. Siyaset biliminde adı sivil toplumdur, kolektif eylemdir, seçmen mobilizasyonudur. Novi Sad’da adı on altı dakikalık sessizlikti.
Meraklısına
Steven Levitsky ve Lucan Way, Competitive Authoritarianism: Hybrid Regimes after the Cold War, Cambridge University Press, 2010. Bu yazıdaki “rekabetçi otoriterlik” kavramının kaynağı. Seçimlerin yapıldığı ama sahanın eğik olduğu rejimlerin nasıl ayakta kaldığını ve hangi koşullarda yıkıldığını anlatıyor. Sırbistan’ın 1990’lardaki Milošević dönemi kitabın vaka incelemelerinden biri.
Florian Bieber, The Rise of Authoritarianism in the Western Balkans, Palgrave Macmillan, 2020. Graz Üniversitesi’nden Bieber, Vučić, Đukanović ve Gruevski gibi liderlerin Avrupa Birliği adaylığı sürerken otoriterleşmeyi nasıl başardığını anlatıyor. Kısa, net ve Sırbistan için birebir.
Srđa Popović, Blueprint for Revolution, Spiegel & Grau, 2015. Milošević’i deviren Otpor hareketinin kurucularından Popović’in yazdığı yarı anı, yarı el kitabı. Bugünün öğrencilerinin kullandığı mizah, sembol ve lidersizlik taktiklerinin 2000’deki ilk halini merak edenler için.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
