12 Madde ile Basında 'Devlet Baskısı' ve Yüz Yıllık Tarihi

 > -

Basın özgürlüğü ve devletin uygulamaları hararetini asla yitirmeyen bir tartışma. Türkiye basın özgürlüğünde sınıfta kalmış bir ülke olarak değerlendirilebilir, nitekim Sınır Tanımayan Gazeteciler (RSF), yayınladığı Basın Özgürlüğü Raporu'nda Türkiye'yi 180 ülke içinde 154. olarak değerlendirmişti.

Osmanlı'nın son dönemlerinde etkin olmaya çalışan basından, Cumhuriyet Dönemi'ndeki basına, İnönü döneminden Menderes dönemine ve günümüze kadar basın ve devlet ilişkisindeki 'baskı'yı, en ciddi örnekleriyle derledik.

1. 1862: Tasvir-i Efkar

Tasvir-i Efkar, ilk fikir gazetesi olarak biliniyor. Zira, ilk gazeteler devlet desteği ile çıkarıldığından, genellikle resmi açıklamaların, haberlerin yer aldığı bir yayın anlayışları vardı. 

1862 yılında yayın hayatına başlayan gazete, amacını 'toplumsal sorunlar üzerine halka düşünmeyi göstermek' olarak açıklıyordu. 

Ancak gazete üzerindeki baskılar neticesinde, kurucusu Şinasi 10. sayıda memurluktan atıldı. 1865'te isminin bir komploya karışması üzerine ülkeyi terk etti.

Sonrasında gazetenin başın geçen Namık Kemal de, iki sene sonra Paris'e yerleşecekti. 

Tasvir-i Efkar, birçok defa sansür ve baskı ile karşı karşıya kaldı. Birinci Dünya Savaşı sırasında Enver Paşa, gazete üzerinde baskı kurmaya çalıştı. Sansür tehlikesine rağmen, Mustafa Kemal Atatürk'ü öven, resmini de içeren bir haber Tasvir-i Efkar tarafından yapıldı.

Hakkında birçok defa kapatma kararı çıkartılan gazete, sonraki dönemde Tevhid-i Efkar, Tenvir-i Efkar, İntihab-ı Efkar, Tefsir-i Efkar isimleri ile çıktı.

İstiklal Mahkemeleri'nce 1925'te bir daha kapatıldı, 1945'ten 1949'a kadar Tasvir adıyla yayın hayatını sürdürdü. Tasvir-i Efkar, muhalif duruşu ile öne çıkan en önemli gazeteler arasında yer alıyor.

2. 1864: Matbuat Nizamnamesi ile basının sınırları belirlendi

Nizamname ile getirilen yasaklar;

Ruhsatsız gazete çıkarmak

Gazetenin imzalı bir sayısını ilgili devlet dairesine göndermemek

Hükümetten gelen resmi yazıları yayımlamamak

Devletin iç güvenliğini bozacak suçlardan birinin icrası için bazı kişilerin kışkırtılması

Genel adaba ve milli ahlaka aykırı yazılar

Padişah ve ailesini tahkir ve hükümranlık haklarına tecavüz sayılabilecek yazılar

Bakanlara dokunacak sözler yazılması

Dost hükümdarlara dokunacak deyimler kullanılması

Meclisleri, mahkemeleri ve devletçe kurulan heyetleri kötüleyen yazılar

Devlet memurları aleyhine kötü yazılar yazmak

Yabancı elçileri kötülemek

Halkı kötülemek, olarak belirlendi.

3. 1909: İlk basın şehitleri

İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin tetikçileri tarafından 1909'da Galata Köprüsü üzerinde tabancayla öldürülen Hasan Fehmi bey, ilk basın şehididir. 

Tehdit mektupları almasına rağmen çizgisini bozmayan gazetecinin katili ise öğrenilemedi. 

Hasan Fehmi'nin ardından, 1910 yılında Ahmet Samim, yine İttihat ve Terakki emri ile öldürülmüştür. 

Son isimse Zeki bey. Aralarında İttihatçıların da bulunduğu bazı kişilerin yolsuzluklarını ortaya çıkardı. Hazırladığı rapor, İttihat ve Terakki Genel Merkezi'nin eline geçince, hakkında idam kararı verildi.

4. 1920'ler: Ankara basını-İstanbul basını mücadelesi

1920'lerde İstanbul basını ile Ankara basını arasında ciddi bir mücadele vardı. Ancak üzerlerindeki baskı da bir o kadar ciddiydi. 

Milli mücadelenin İstanbul'daki sesi Hadisat gazetesi, İstanbul hükümeti tarafından kapatılırken, Erzurum Kongresi sırasında muhalif bir yazı yazan Selamet gazetesi yazarı Ömer Fevzi bey, tutuklanmamak için kaçmıştı. 

Şeyh Sait İsyanı dönüm noktası

Şeyh Sait İsyanı ile birlikte, Takrir-i Sükun kanunu çıkartıldı ve TBMM devre dışı bırakılarak, Bakanlar Kurulu'na ciddi bir yaptırım gücü verildi. Böylelikle, birçok gazeteci Şark İstiklal Mahkemeleri'nce tutuklandı, sürgüne gönderildi. 

Mustafa Kemal Atatürk'e özür telgrafı

Gazeteciler, Atatürk'e özürlerini belirten ve af dileyen bir telgraf çektiler ve affedildiler.

5. 1945: Tan gazetesi baskını

1940'lı yıllarda, Sovyetler ile ilişkilerde gerginlik hakimdi. O dönem Sovyetler'le ilişkilerin geliştirilmesini savunan Tan gazetesi, kışkırtılmış bir grup üniversite öğrencisi tarafından basıldı. 

İstanbul Üniversitesi'nde toplanan gençler, iktidara yakın kişilerin yönlendirmesi ile gazetenin binasını, matbaasını yağmaladı. O kişilerden hiçbiri yakalanamadı.

Dönemin gazeteleri, olayı basın özgürlüğüne bir saldırı olarak değil, 'komünizmle mücadele adına iyi bir hareket' olarak gördü.

Aziz Nesin, olayla ilgili 1948'de Zincirli Hürriyet'te 'Ey Türk Faşisti' başlıklı bir yazı kaleme almıştır. 

Ey Türk Faşisti!
Birinci vazifen Türk matbaalarını yıkmak, makineleri ısırmak, demirleri dişleyip duvarlara saldırmaktır. Mevcudiyetinin ve istikbalinin yegane temeli, gazeteleri çamurlara serip, üzerlerinde ağzın köpürünceye kadar tepinmektir. Bu temel partinin hazinesidir..
Bir gün nümayiş yapmak için emir alırsan, bütün polisleri yanı başında bulacaksın...

6. 1950'ler: Çok partili rejim ve basın

İnönü, DP iktidarına kadar basın özgürlüğü ile biraz mesafeli denebilirdi. İnönü'ye ait olan 'Basın özgür olmalı, ama bu özgürlüğü iyi yönde kullanmalı' sözü o dönemlerdeki bakış açısını yansıtmaktadır.

DP, açık oy-gizli tasnif dönemi ile, iktidara geleceği 1950 seçimleri arasında çok sıkı bir şekilde hazırlanmıştır. Savaşın stresi, yoksulluğu ile bunalan halk için iyi bir alternatif oluşturmuştur. O dönemde basın da DP'nin mücadelesini iyi bir şekilde yansıtıyordu, DP iktidarı ile birlikte basınla Menderes'in ilişkisi bir dönem çok sıkı olsa da, sonradan ipler kopmuştur.

Basının altın çağı

Menderes, basının seçimi kazanmada ve çalışmaları aktarmadaki gücünü gördükten sonra ilk icraatlerden biri olarak Basın Kanunu'nu çıkarır, ve şartları iyileştirir. Düzenli olarak gazetecilerle toplantılar yapılır. O dönemi gazeteciler 'basının altın çağı' olarak nitelendirse de, bu uzun sürmeyecektir.

Pulliam davaları ve kapanan gazeteler

ABD'li gazeteci Eugene Pulliam 1958'de Menderes ile görüşmek için Türkiye'ye gelir, kendisine randevu verilir. Üç gün otelde bekler, sonrasında iletişime geçtiği Menderes, programının yoğun olduğunu söyleyince gazeteci ülkesine döner, ancak çok sinirlenmiştir. Ülkesinde Menderes ile ilgili bir yazı kaleme alır. O yazı Türkiye'de de bazı gazeteler tarafından yayınlanınca, bizzat Menderes'in emriyle gazeteler kapatılır, davalar ardı ardına açılır. 

Kapatılan gazete ve dergiler

Kim Dergisi , Altıok Dergisi, Akis Dergisi ile Vatan, Kervan, Ulus ve Dünya gazeteleri.

Pulliam'ın yazısından bir alıntı

Türkiye’nin başbakanı Adnan Menderes’in ülke ekonomisini güçlendirmek üzere kullanmayı vaad ettiği Amerikan yardım fonları, Menderes’in kişisel popülerliğini güçlendirmek ve Demokrat Parti içindeki siyasi arkadaşlarının özel servetlerini artırmak üzere kullanılmış. Menderes’in bir programı yok. Günde 16 saat ülkeyi geziyor, yeni vaatler veriyor ama nadiren gerçekleştiriyor. .. 
Bütün ağır başarısızlıklarına rağmen, Menderes hâlâ Türkiye’nin kendini toplamasının anahtarı, çünkü seçilmiş bir başbakan ve bir devrim olmazsa, 1961’e kadar yerine başkası geçemez ve bu da çok geç olacak. Bir sürü çekişmeden sonra Menderes sonunda toplamda 259 milyon doları bulan yeni Amerikan kredisi artı başka kaynaklardan 100 milyon dolar bulmayı başardı. Hemen bu krediler sayesinde Türkiye’nin sorunlarının çözülmüş olduğunu ve ülke ekonomisinin iyi olduğunu ilan etti. Ama hiçbir şey yolunda değil. ”

7. 1960-1980: Yeni anayasanın özgürlük ortamı kısa sürdü

61 Anayasası ile gelen özgürlük ortamı basını rahatlatsa da, bu çok uzun sürmedi. 1971 darbesi ile eski günlere dönüldü...

Politik ve toplumsal kutuplaşmanın gölgesinde, birçok gazeteci bu dönemde hayatını kaybetti:

Adem Yavuz / Anka Ajansı

Ali İhsan Özgür / Politika

Cengiz Polatkan / Hafta Sonu

Abdi İpekçi / Milliyet

İlhan Darendelioğlu / Ortadoğu

İsmail Gerçeksöz / Ortadoğu

Ümit Kaftancıoğlu / TRT

Muzaffer Fevzioğlu / Hizmet

Recai Ünal / Demokrat

Gazeteciler örgütleniyor: 'Gazete çıkarmak, çorap fabrikası kurmaya benzemez'

1961 yılında, gazetecilere yeni haklar tanıyan bir yasa çıkarıldı, ancak gazeteciler bu yasaya karşı sokağa döküldü. 3 gün gazeteler çıkmadı ve gazeteciler 'Basın' adlı bir gazete çıkardılar. 

Basın'ın ilk günkü başyazısında, 'Gazete çıkarmak, çorap fabrikası kurmaya benzemez. Gazete bir kamu hizmetidir' yazıyordu.

8. 12 Eylül 1980: Darbeden en büyük zararı basın gördü

12 Eylül 1980 darbesi, birçok alanda olduğu gibi basın için de ciddi zararlar ortaya çıkardı. Darbenin faturası şu şekildeydi:

400 gazeteci için toplam 4 bin yıl hapis cezası istendi.

Gazetecilere 3 bin 315 yıl 6 ay hapis cezası verildi.

31 gazeteci cezaevine girdi.

300 gazeteci saldırıya uğradı.

3 gazeteci silahla öldürüldü.

Gazeteler 300 gün yayın yapamadı.

13 büyük gazete için 303 dava açıldı.

39 ton gazete ve dergi imha edildi.

9. 90'lara doğru: Özal ve basın

Turgut Özal, basınla ilişkisini mesafeli tutan liderlerdendi. Özal dönemindeki uygulamaları eleştiren gazetelere doğrudan sansür uygulanmasa da, Özal'ın yöntemi farklıydı!

O dönemde tüm gazeteler kağıtlarını SEKA'dan temin ediyordu. Özal'ın da basına karşı kozu SEKA'ydı. İlişkiler gerginleştiğinde Özal, kağıt zammı için talimat veriyordu. 

Dönemin yazarları, bu duruma karşı tepkilerini ortaya koyan birçok yazı kaleme almış, haberler yapmıştır.

10. 90'lar: Basın için kara bir dönem!

Failimeçhul cinayetlerle, birçok gazetecinin ölüm haberinin geldiği yıllar, doksanlar. Sadece 1992 yılında 14 gazetecinin öldürüldüğü Türkiye'de, doksanlı yıllarda 'sansür, baskı ve birçok dava'yı dışarıda tutarsak, sadece hayatını kaybedenlerden bahsetmemiz bile acı tabloyu gösterebilir...

Çetin Emeç / Hürriyet

Turan Dursun / İkibine Doğru ve

Yüzyıl Dergileri

Gündüz Etil

Mehmet Sait Erten / Azadi

Halit Güngen / İkibine Doğru

Cengiz Altun / Yeni Ülke

İzzet Kezer / Sabah

Bülent Ülkü / Körfeze Bakış

Mecit Akgün / Yeni Ülke

Hafız Akdemir / Özgür Gündem

Çetin Ababay / Özgür Halk

Yahya Orhan / Özgür Gündem

Hüseyin Deniz / Özgür Gündem

Musa Anter / Özgür Gündem

Yaşar Aktay / Serbest

Hatip Kapçak / Serbest

Namık Tarancı / Gerçek

Uğur Mumcu / Cumhuriyet

Kemal Kılıç / Yeni Ülke

Mehmet İhsan Karakuş

Ercan Gürel / HHA

İhsan Uygur / Sabah

Rıza Güneşer / Halkın Gücü

Ferhat Tepe / Özgür Gündem

Muzaffer Akkuş / Milliyet

Nazım Babaoğlu / Gündem

Erol Akgün / Devrimci Çözüm

Seyfettin Tepe / Yeni politika

Metin Göktepe / Evrensel

Kutlu Adalı / Yeni Düzen

Selahattin Turgay Daloğlu

Reşat Aydın / AA, TRT

Ayşe Sağlam Derince

Abdullah Doğan / Candan Fm

Ünal Mesutoğlu / TRT İzmir

Mehmet Topaloğlu / Kurtuluş

Ahmet Taner Kışlalı / Cumhuriyet

11. Türkiye basın özgürlüğünde dünyanın 154. ülkesi

Basın özgürlüğünde Türkiye'de gelinen nokta iç açıcı değildir. Geçmiş dönemdeki onlarca failimeçhul gazeteci cinayetinin aydınlatılması, basın tarihi adına yaşanan onlarca kapatma, meslekten men ve benzeri cezalara yönelik bir adım, hesaplaşma olmadığı gibi durum maalesef daha da kötüye gitmiştir.

Sınır Tanımayan Gazeteciler'in raporundan girişte bahsetmiştik, aynı şekilde Freedom House Basın Özgürlüğü 2014 Raporu'nda da 'Türkiye'de basın özgürlüğü kalmamıştır' tespiti yer alıyor. Bangladeş ve Cezayir, basın özgürlüğü endeksinde gerisinde kadığımız ülkeler.

Yakın dönemde Ergenekon kapsamında yıllarca hapiste yatan gazeteciler, 17 Aralık süreci sonrasında en güncel örnek olarak verilebilecek 14 Aralık Operasyonu, Cumhuriyet gazetesine Charlie Hebdo seçkisinden ötürü yapılan saldırı yalnızca son birkaç yılın örneklerinden.

Güncel basına saldırı haberleri akışıyla da bunu görebilirsiniz!

12. Sansürün kaldırılmasının 107. yılı

1908’de 2. Abdülhamit’in 2. Meşrutiyet’i ilan etmesinin ardından, 24 Temmuz günü gazeteler ilk defa sansür denetiminden geçmeden yayınlandı.

Refik Halid Karay 1948’de Türkiye Gazeteciler Cemiyeti’nin (TGC) Yönetim Kurulu’ndaki önerisiyle “24 Temmuz” 22 yıl boyunca “Basın Bayramı” olarak kutlandı.

12 Mart 1971 askeri darbesi sonrası baskıların İstibdat dönemini hatırlatması sebebiyle TGC, Basın Bayramı ifadesinin kaldırılmasına karar verdi.

1971’den beri 24 Temmuz “Basın Bayramı” değil “Basın Özgürlüğü Günü” olarak anılıyor.

Bianet'te yer alan bilgilere göre, bu sene Basın Özgürlüğü Günü’nde 23 gazeteci ve 9 dağıtımcı cezaevinde. Sansürün kaldırılmasının  107. yılının ikinci çeyreğinde 30 gazeteci gözaltına alındı, 4’ü TMK uyarınca 127 yıl 1 ay hapis istemiyle yargılandı. RTÜK, toplam 3 milyon 137 bin 334 TL idari para cezası verdi.

8 gazeteci, 2 gazete ve 1 hukukçu eski Başbakan "Erdoğan'a hakaret" (TCK, madde 125/3) iddiasıyla 2 yıl 7 ayı ertelemeli olmak üzere toplam 4 yıl 6 ay 10 gün hapis, 31 bin 860 TL adli para cezası ve 35 bin TL de tazminat cezasına mahkum oldu

 Basınla, özgürlükle oldukça 'sorunlu' bir coğrafyanın bir asırlık sınavı bu şekilde.

BU İÇERİĞE EMOJİYLE TEPKİ VER!
Helal olsun!
Hoş değil!
Yerim!
Çok acı...
Yok artık!
Çok iyi!
Kızgın!

ONEDİO ÜYELERİ NE DİYOR?

Yorum Yazın
cosmos01

neden 1920 ler den 1945 lere atlanmış ? kardeşim doğru düzgün yazın M.kemal dönemindeki kadar medya baskısı hiç olmadı ! biraz tarih okuyun ...

burak-aydin1

basın özgürlüğü tutturmuş gidiyorsunuz şöyleyiz böyleyiz diye bugün her gazetenin arkasında her kanalın arkasında kimler duruyor belli değil mi amerikanın sahip olduğu fox almanyanın adamı aydın doğan tarafsız dedikleri cumhuriyet gazetesi bunlar mı özgür baskı altında olmayan basın yapmayın ya fatih portakal fox patronunun türkiye için söylediği kötü sözleri bile eleştirememesi pkkya terörist diyememeleri mi özgürlük herkes bir taraf tutmuş bizim ülkemizde özgür bir basın yok herkes bir tarafın yandaşı bunu kabul edin özgür basın nutukları atanların ipleri kimlerin elinde görsünler öyle atsınlar o nutuğu kimseyi kandırmayın özgürlük kelimesi altında dümdüz küfürler etmek ben gazeteciyim deyip bundan sıyrılmak yok eleştirini yaparsın dozunda bir şekilde sen ana avrat küfür et sonra ben gazeteciyim özgürüm bana dava açamazsınız de ben halkım senden daha özgürüm sana ana avrat saydırsam ne olur acaba kaç dava açarsın bana geçin özgür değiliz olaylarını özgürlük nedir onu kavrayın önce

pamukcupasagil

basına devlet baskı uygulamasa sanki tarafsız olacaklar. herkes birilerinin elini öptüğü için türkiyede özgür basın diye bir şey olmaz düzen değişmeden de olamaz... bu paylaşımı kim yaptıysa ya hayal gücü yüksek ya da ufak bir manipüle çalışması yürütmüş...

karahuso

alternatif.. 12 madde ile "yanlı basın" ve toplum mühendisliği...

ork

Basın özgürlüğünde 154.ülke yalanını bir geç bakalım

ozan-kayakan

aç araştır bi yalanmı değilmi gör

Görüş Bildir